Афанасий Семенович Федоров, Россия федерациятын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, ытык алгысчыт Уус Алдан улууһун уонна Дүпсүн нэһилиэгин бочуоттаах гражданина 85 сааһын туолла. Кини саха норуотун духуобунай нэһилиэстибэтин, төрүт культуратын, үйэлээх үгэстэрин харыстааһыҥҥа, сайыннарыыга уонна тарҕатыыга бөдөҥ кылааты киллэрбитэ.
А.С. Федоров Уус Алдан Дүпсүн нэһилиэгиттэн төрүттээх. Оскуола кэнниттэн “Октябрь” холкуоска тырахтарыыстаабыта. Дьокуускайдааҕы культурнай-сырдатар училище театр салаатыгар үөрэммитэ. Кэбээйи Сиэгэн Күөлүгэр кулуубу салайбыта. Дьокуускайдааҕы музыка уонна драма театрыгар артыыс быһыытынан үлэлээбитэ. М.Щепкин аатынан Москватааҕы театр институтугар хомуур биллэриллибитигэр, үөрэнэ киирэн бүтэрбитэ. П.А. Ойуунускай аатынан саха театрыгар сүүрбэ сыл артыыс быһыытынан үлэлээн 90-тан тахса оруолу айбыта. “Саллаат сүрэҕэ” испиэктээххэ сэбиэскэй саллаат Чокуурап уобараһын сититһиилээхтик арыйан ССРС культуратын уонна ССРС оборуонатын министерствотын А.А. Попов аатынан үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Киинэлэргэ “Пламя” (реж. В. Четвериков, “Беларусьфильм”, 1974с.) – Того, “Срочно… Секретно… Губчека” – разведчик Кеша Трофимов (Мосфильм, 1982), “Иван Бабушкин” түөрт сиэрийэлээх киинэҕэ (Свердловскайдааҕы киинэ студията, 1984с.) – ойуун, Орто дойду – ойуун (реж. А. Романов, 1993с.) “Охоноон” – Охоноон (1993с.), “Сайылыкка” — управляющай, “Ардах иннигэр” — Николай, “Тойон Кыыл” ( реж. Э.Новиков)– ойуун оруолларын оонньообута. 1999с. Россия уонна Саха сирин кинематографистарын уонна актердарын сойууһун чилиэнэ.
Дьокуускайдааҕы культура уонна искусство коллеһыгар, Илин Сибиирдээҕи культура уонна искусство судаарыстыбаннай академиятын Саха сиринээҕи салаатыгар устудьуон ыччаты национальнай культураҕа уһуйбута. “Эйгэ” устудьуоннарга аналлаах сиэр-туом театрын тэрийэн үлэлэппитэ.Биһиги кэммитигэр Арчы дьиэтигэр тэриллибит алгыска, сиэргэ-туомҥа уһуйаанын үлэтэ салгыы ыытар.
Күнү көрсүү сиэрин-туомун сөргүтэн тилиннэрбитэ. Өр кэмҥэ Туймаада Ыһыаҕын режиссерун, алгысчытын быһыытынан сайыннарар.
С.А. Зверев аатынан үҥкүү судаарыстыбаннай театрыгар либретто суруйан “Бохсуруйуу”, “Атыыр муҥха” испиэктээхтэри туруорбута. “Кылыһах үөскээһинэ”, “Дьөһөгөй Ыһыаҕа”, “Өбүгэлэрбит оонньуулара”, “Ойуун”, “Авторская образовательная программа “Уһуйуу” А.С. Федорова”, “Айыы суолун тутуһан”, “Өбүгэ сиэрэ-туома”, “Төлкө түүллээхтэр, билгэ биттээхтэр” кинигэлэр ааптардара.
Кини кэпсээннэрин “Орто дойду” хаһыакка суруйбутум, икки кэнники кинигэлэрин таһаарыыга бииргэ үлэлээбиппит.
А.С. Федоров үөскээбит эйгэтэ айдарыылаах сүдү дьоннуун, айбыт-туппут эйгэтэ, оонньообут оруоллара ойууннааһыны кытта ситимнээх. Бүгүн ол туһунан Афанасий Семенович кэпсээнин бэчээттиибит.
Сундулуку удаҕан уонна кини уҥуоҕа
Ойуун диэн тылы былыр-былыргыттан биһиги кырдьаҕастарбыт мээнэ туттубат этилэр. Ханалытан кырдьаҕас дииллэрэ. “Кырдьаҕас сытар”, “кырдьаҕас уутун уйгуурдуоххут”, “кырдьаҕаһы уһутуннарыаххыт” диэн сиргэ-уокка мээнэ саҥарпат, айдаардыбат, хаһыытаппат этилэр. Ойууттар, удаҕаттар тустарынан биирдэ эмэ дьиэҕэ-уокка эрэ быктаран кэпсэтэллэрэ. Тыл суолтатын, тыл илбиһин өйдөөбөккө эрэ туттуу сэрэхтээх. Бас-баттах тыллаһыы иэстэбиллээх буолуон сөп.
Биһиги дойдуга былыр улуу удаҕан олорон ааспыт. Онон оҕо эрдэхпититтэн дьоммут «эдьиий сытар, эккирээмэҥ, ыллаамаҥ-туойумаҥ, тимири, маһы охсуолаамаҥ, мээнэ тыаһаамаҥ-ууһаамаҥ, салгыны хамсатымаҥ» диэн буойар буолаллара. Уһун Сыһыыга 400 сыл анараа өртүгэр араҥастаммыт Сундулуку удаҕан сытара. Дьон-сэргэ истэн билэр буолан, ытыгылаан, бу сир отун-маһын мээнэ кэспэт, алдьаппат, ырааҕынан сылдьар буолаллара. Бултаабат да этилэр. Саха былыргытын чинчийээччи И.Г. Березкин тахса сылдьыбытыгар биир күнү быһа кэпсэппиппит. Киниттэн биһиги дойдуга сытар аата ааттаммат эдьиийбит туһунан истибитим. Дүпсүн Чабычахааннарын удьуора Тууччах диэн биһиги дойдубут киһитэ Нам Бөтүҥүттэн кэргэн кэпсэтэн, эдэр кыыһы сүгүннэрэн аҕалбыт. Аата Сундулуку диэн эбит, балта Мундулуку диэн — иккиэн удаҕаттар эбит. Иккиэн өрүһү хонуунан хааман иһэр курдук үрдүнэн хааман туорууллар үһү. Онуоха Мундулукутун этэрбэһин кэннэ сиигирэр, Сундулукутун киэнэ туох да буолбат үһү. Ону эдьиийэ: «Эн миигиттэн биир мутук намыһаххын, онон киһи иннигэр түһээйэҕин, бэйэҕин былдьатыаҥ», — диэн сэрэтэрэ үһү.
Сундулуку кийиит буолан кэлэн икки оҕоломмут. Үсүһүгэр, төрөтөөрү күөх оту тэлгээн кинини оһох иннигэр аҕалбыттар. Үүт түргэнник оргуйар дуу, дьахтар түргэнник төрүүр дуу диэн куоталаһыннаран түргэнник төрөтөөрү, оһоххо буор көһүйэҕэ үүт оргута уурбуттар. Эмискэ буор көһүйэлэрэ хайа барбыт да, оргута уурбут үүттэрэ төрөөрү сытар дьахтар иһигэр саба халыйбыт. Онон эдэркээн дьахтар өлөн хаалбыт. Кэргэнэ Тууччах олус аһыйан, ампаар тутан, ол үрдүгэр уҥуоҕун маһынан хоруоптаан үөһэ көмпүт. Ампаарын иһигэр дьахтар туттар сээкэйин, араас малы-салы, таҥаһы-сабы, иһити-хомуоһу, чорооннорго кымыс кутан ууран, алтан уҥуоҕун араҥастаан, көмүс уҥуоҕун көтөҕөн, анараа дойдуга атаарбыт. Сундулукуттан Тэбиик диэн уолу кытта түөрт саастаах уол хаалбыт. Бу уол ыалдьыбытыгар аҕата Тууччах кэргэнин балтын Мундулукуну ыҥыттарар. Мундулуку кэлэн ыалдьа сытар оҕоҕо кыыран ортолоон эрдэҕинэ оҕо тыына быстар. Онуоха оҕонньор «сымыйа удаҕан эбиккин» диэт, батыйаны сулбу тардан ылан, төбөтүн быһа охсон кэбиһэр. Ону бөрө Бөтүҥнэр истэн, хааннаах иэһи иэстэһэ, тэринэн кэлэннэр, Тууччах олоҕуттан көс курдук кэриҥнээх Эбэ диэн сиргэ тохтууллар. Кыргар буоллахтарына, кими да ордорбокко имири эһэр курдук барыларын кыргыахтаахтар эбит.
Олохтоох кырдьаҕастар Тууччахха өлбүт оҕону, дьахтары кытта биир ыты Сыгыннаах икки Эбэ икки ардыгар көмөн кэбис диэн сүбэлээбиттэр. Тууччах инньэ гыммыт. Кырыыс түспэтин диэн ыты көмөллөр эбит. Березкин оҕонньор өргө диэри ол көмүллүбүт томтордоро турбута диэбитэ.
Бөтүҥнэр ойууннаахтар эбит. Былыргы хас биирдии аҕа ууһа дьайыыларын, инникилэрин көрүүлэнэн этэр ойууннаах буолар этэ буоллаҕа. Дьэ ойууннара көрүү көрүүлэнэн: «Кэнэҕэһин кэнэҕэс удьуордара ситимнээх буолсу, ону кыргарбыт бэйэбитигэр охсуулаах буолуо, онон биир дьахтар инниттэн былдьанымыаҕыҥ», — диэн сүбэлээбит.
Оттон Тууччах бөтүҥнэр сэриинэн иһэллэрин истэн, кинилэри көрсөргө Бээппи үрдүнэн бэлэмнэммит. Киирсиэхтээх дьон икки ардылара 500 миэтэрэ. Итиччэ кээмэйтэн оҕунан ытыалаһыахтаахтар эбит… Бөтүҥнэр ойууннара эппитинэн, туруорбут ураһаларын хаалларан барбыттар. Ураһаны хаалларыы — «олохсуйуҥ, биһиги аны кэлбэппит, эһигини тыыппаппыт» диэн бэлиэ эбит.
Били Сундулукуттан хаалбыт Тэбиик диэн уол улаатар. Нууччалар кэлиилэригэр Тэбик Турчеков диэн ааттанар. Аҕа ууһа кэҥээн иһэр. Нууччалар дьаһаах хомуйаллар. Дьаһаахтарын төлөөбөтөхтөрүн иһин, Бээдигэ 80-ча киһини уматаллар, Чэриктэйгэ 40 киһини. Онтон биһиги дьоммут уочараттара кэлэр. Батыма үрдүгэр Маҥана диэн сир баар. Бекетов дьоно, нууччалар манна Тэбииктээххэ тиийэн кэлэллэр. Тэбиик тобуктаан олорон көрдөһөр. Саха сөһүргэстээн олороро, саамай муҥур уһукка тиийбит киһи эрэ тобуктуур, маннык балаһыанньаҕа саамай ыарахан андаҕар этиллэр. Тобуктаан олорон Тэбиик «дьаһааҕы төлүүбүт, бултуу барабыт, халлаан сылыйыыта туттарабыт» диэн көрдөһөр. Онон көрдөһүүтүн ылынан өлөрбөттөр, таарыйбаттар. Тэбиик аҕа ууһун Маҥана аҕа мунньан, оҕону-дьахтары, аҕыйах эр киһини хаалларан, отторун-мастарын дьаһайан баран, тукулаан хайатыгар тахсар. Алданынан киистээн, бултаан-алтаан эргиллэн кэлэн дьаһаахтарын төлүүллэр. Дьэ бу аҕа ууһа тэнийэн барар. Сивцевтар, Алексеевтар, Филипповтар, Федоровтар, Соловьевтар үөскүүллэр. Баччааҥҥа диэри тиийэн кэллэхпит. Урут, 1953с. диэри нэһилиэкпит Тэбиик нэһилиэгэ диэн этэ. Тоҕо тэбииктэрбит буолла дии саныырбыт. Березкины кытта кэпсэтэн баран, дьэ билбитим. Тэбииккэ дьонун кыдыйтарбакка, удьуор салҕанарыгар кыах биэрбитин иһин сыдьааннара баччааҥҥа диэри махтаналлар. И.Г. Березкин бу туһунан ханна да суруйбатаҕа, арай Күтүр эмээхсини суруйбута.
Сэбиэскэй былаас буолар, батараактар, хамначчыттар хомсомуолга киирэллэр, абааһыны-айыыны билиммэт быһыы буолар. Араҥастары суох оҥоруу, садаҕалааһын саҕаланар. Арааһа, Бороҕонтон дьаһал кэлбит быһыылаах. Күөх Эбэ уонна Уһун Сыһыы икки ардыгар сытар Сундулуку удаҕан уҥуоҕун Күүстээх Куонаан уола уонна нуучча аҕабыыта Сахаар уола баһылыктаах уоттаары оҥостоллорун истэн кырдьаҕастар — Билииппэп Бүөтүкэ, мин аҕам, аҕам убайа Боропуон сүбэлэһэн баран, алҕаан, көрдөһөн-ааттаһан баран, ампаар үрдүгэр туспа араҥастанан сытар удаҕан уҥуоҕун хоруоптаан, атын сиргэ илдьэн көмпүттэр. Оҕуруота элбэҕэ сүрдээх үһү. Аҕам кэпсиирэ: көмпүттэрин кэннэ үрэр, охсор сэптээх дьон Дүпсүнүнэн, Маамаҕайынан, Боропуон өтөҕүн кэннинэн Уһун Сыһыыга ааһаллар. Тиийэн абааһыны куттаары, саанан ыталлар. Буулдьа бэйэбитигэр тэйэн кэлэн түһүө диэн сааларын буорга батары анньан баран ыталлар. Дьэ уонна уоттаан кэбиспиттэр. Хоруобун эҥин өҥөйөн көрбөтөхтөр. Үрэр сэптэринэн үрэ-үрэ түргэн үлүгэрдик Боропуон ампаарын кэннинэн кэлэн ааспыттар. Алттыалар үһү. Борук-сорук буолуута сир ньириһийиэр диэри тыас тыаһаабыт. Аҕам тыа быыһыттан көрөн турбут. Онно сыыр баар, уон биэс хас миэтэрэ үрдүктээҕэ буолуо, ол сыыр үрдүттэн өһөх хара буруо тахсар үһү. Ол буруо үрдүнэн холорук ытыллан тахсан иһэр үһү. Ортотугар күлүмнээн көстөр уоттаах үһү.
Сахаар аҕабыыт уола Күүстээх Куонаан уолунуун кэлээт, ат үрдүгэр түһэн үргүлдьү Бороҕоннуу турбуттар. Оттон түөрт хамначчыт, билигин саҥа таас оскуола турар дьиэтин оннугар балаҕан баара, онно олордохторуна, холорук өрө ытыллан киирбит, түөрт уол төрдүөн тыла суох барбыттар. Онтон куоппут икки уол аны кэлбэтэхтэр.
Удаҕан күүһэ билиҥҥэ диэри дьайар дииллэр. Аҕам: «Уҥуоҕа (ампаара) күл буолан хаалбыт, оҕуруолара ыһыллыбыттар, биир да оҕуруону илиигитигэр ылыаххыт да сэрэниҥ», — диирэ. «Онно отоннуу да, бултуу да барымаҥ», — диирэ. Аҕам ыйга биирдэ санатан сэрэтэрэ. Уҥуоҕа билигин ыраас хонуу буолан турар, алтан таас тииккэ ыйанан турар үһү. Бу диэки мас кэрдэн ылар да сэрэхтээх.
Бу эдьиийбит көмус уҥуоҕа көтөҕүллүбүт тутуута өссө күл-көмөр буола илигинэ Дүпсүҥҥэ саха бастакы худуоһунньуга Иван Васильевич Попов кэлэ сылдьан көрөн олус сөхпүтэ үһү уонна ону уруһуйдаабыта саха народнай суруйааччыта Дмитрий Кононович Сивцев-Суорун Омоллоон бэлэмнээн таһаартарбыт «Основоположник изобразительного искусства Якутии Иван Васильевич Попов» диэн альбом-кинигэтигэр (Дьокуускай, «Бичик» НКК, 2003с.) баар.
Эдьиий Биэрэ
Саас сыыртан салаасканан түһэн хатааһылаан баран дьиэбэр киирэн хаарбын тэбэнэ турдахпына, ыппыт үрэн ньаргыйда. Ааны сэгэтэн көрбүтүм, оҕус сыарҕатынан биир дьахтар тэлгэһэбитигэр киирэн кэллэ. Аҕам: “Нохоо, ким кэллэ?”, — диэн ыйыппытыгар мин соруйан: “Биир токуччу кырдьыбыт эмээхсин кэллэ”, — диэтим. “Но, хайалара буоллаҕай”, — диэтэ аҕам.
Аан аһылла түспүтүгэр били эмээхсиним киирэн кэллэ уонна: “Хайа, оҕом бэлиэр түөһэйбит эмээхсин кэллэ диигин дуу”, — диэн күлэн лэчигирэттэ. Ийэм: “Балтым Биэрэ барахсан кэлбит, бу үчүгэйин”, — диэн чаанньыгын үрдүгэр түстэ. Мин маннык аймахтаахпын билбэт уонна кинини туох диэбиппин хантан биллэҕэй диэн таайа сатыы олордум. Биэрэ биһигиттэн үс биэрэстэлээх Дэкиидэ диэн сиргэ субан сүөһү өлөн эрэллэрин истэн, көрүүлэнэ баран иһэр эбит.
Биэрэ Ыччат Алланыгар Оруоһун Сэмэҥҥэ кэргэн тахсан баран, ийэбиниин бэркэ тапсар, оонньуур эбиттэр. Биэрэ улахан ыарыытыгар сүүрэн хааллаҕына, кэнниттэн ааттаах дьон нэһиилэ ситэллэрэ эбитэ үһү. Уүун Сыһыыга сытар эдьиийбиттэн күүс-көмө көрдөһөөрү бу чугастыы эүиэхэ хоно кэллим диэбитин өйдүүбүн. Кэлин өйдөөбүтүм Мундулуку удаҕан туһунан эппит эбит. Мин сыҥаһа ороҥҥо сыттахпына Биэрэ: “Ыппыт тоҥноҕо буолуо”, — диэт, ааны сэгэтэрин кытта күөрт ыт оҕото киирэн кэлэн барыбытын сытырҕалаабытынан барда. Онуоха аҕам: “Ээ Биэрэ, ити уолу куттаама, акаары киһи ону-маны оҥоруо”, — диэтэ. Ыппыт оҕото үгэххэ киирэн сүтэн хаалла… Ол кэнниттэн Дэкиидэ, Хотон диэн сирдэргэ сылдьан абааһыларын кыйдаабыт үһү диэн истибиппит. Ол кэнниттэн сүөһү туруга көнөн чөлүгэр түспүтүн туһунан кэпсэтэллэрин истибитим.
Кэлин Биэрэ туһунан сурах-садьык киэҥник тарҕаммыта. Кини дьону эмтиирэ элбээбитэ. Дьон-сэргэ ытыктабылын, махталын ылыан ылбыта.
Мин кыра сылдьан мэник-тэник, туохха да баппат, үөрэхпэр мөлтөх этим. Убайдарым миигин «күлүгээн» дииллэрэ. Ол иһин ийэм «кырдьар сааспытыгар эрэйбитин эрэйдиир оҕо буолаары гынна дуу, бу оҕо хайдах-хайдах буолуо эбитэй» диэн сэрэхэдийэн, биирдэ биһиги суохпутугар Биэрэ кэлбитигэр миигин ыйыппыт. Оччолорго сэттис кылааска үөрэнэрим. Маайкабын, суумкабын иннигэр ууран биэрбит. Эмээхсин көрбүт. Ийэм киниэхэ сэлиэнэйгэ арыгы кутан биэрбит. «Хата, бу уолгуттан киһи тахсыыһы. Дьон-сэргэ махтанар киһитэ тахсыыһы. Уолгутун наһаа кыыллаамаҥ», — диэбитин ийэм дьиктиргээбит. Кутуллубут арыгылаах иһитин уунан, ийэбэр «уолуҥ дьоло бу сылдьар» диэн иһит түгэҕин көрдөрбүтэ, бүүс-бүтүннүү кыймаҥнас чиэрбэ үһү. Ийэм саллыбыт. «Оҕом дьоло, оҕом куруук дьоллоох киһи буоллун, оҕом дьоло тохтубатын», — диэт, арыгытын түһэрэн кэбиһэн баран, уоһун туора соттон кэбиспит. Дьиэбэр кэлбиппэр, ийэм миигин мас хамыйаҕынан охсон «лап» гыннарда уонна: «Киһи буолар үһүгүн, эдьиийиҥ кэлэ сырытта», — диэбитэ…Ийэм хойут, өлөр ыарыытыгар ыалдьа сытан: “Эдьиийиҥ Биэрэ эппитэ кэлиэ, кытаатан арыгыны иһимэ, табах тардыма”, — диэн кэриэһин эппитэ.
Биирдэ кыһын Чэриктэйтэн Дүпсүҥҥэ грузовой массыынанан бараары мустубуттар. Биэрэ суоппар уолга: “Кабинаҕар миигин ыл эрэ, таҥаһым чараас”, — диэбитин суоппар ылбатах, эдэр дьахтары олордубут. Биэрэ са5ынньахтаах, тулууптаах дьон быыһыгар үөһээ кузовка олорбут. Мырааны тахсан истэхтэринэ, массыыналара умуллан хаалбыт. Суоппар собуоттуу сатаабыт да, собуоттаммат үһү. Дьон тоҥон барбыттар. Онуоха Өндөрөй диэн киһи суоппарга: “Эдьиийгин кабинаҕар ыҥыр, баҕар собуоттуо”, — диэбит. Суоппар кабинатыгар ыҥырбытыгар: Мааҕыҥҥыттан олордуоҥ этэ буоллаҕа”, — диэн күлэ-күлэ киирэн олорбут. “Чэ тукаам, собуоттаан к6р”, — диэбит. Суоппар уруучукатын иккитэ эрэ эрийээтин кытта, массыына собуоттана түспүт, Дүпсүҥҥэ бэркэ айаннаан тиийбиттэр.
Оскуолаҕа үөрэнэ сырыттахпына, Чэриктэй сэбиэтэ — аҥар харахтаах Миитэрээс диэн киһи баара. Хаһан да байыаннай гимнастеркатын устубат, көнө уҥуохтаах байыаннайдыҥы киһи этэ. Сэриигэ сылдьыбыт быһыылааҕа. Оччолорго Биэрэ мэнэрийэр, ыалдьар кэмигэр көрүүлэнэрэ. Кистээн эмтиирэ. Сороҕор дьахталлары эҥин дьээбэлээн моһуоктуура. Сэбиэт Миитэрээс ону сөбүлээбэккэ, «уурай, сымыйанан ол-бу араас буоларгын тохтот, дьону куттаама» диэн күргүйдээбит, саппыйаан курунан эмээхсини таһыйбыт. «Дьэ, оҕом «бэркэ гынныҥ». Аны сайын оҕобун эбэҕэр сөтүөлэтэр инибин», — диэбит Биэрэ эмээхсин. Нөҥүө сайыныгар Миитэрээс ууга түһэн өлбүтэ. Ол маннык үһү: Миитэрээстээх үһүө буолан оҥочонон эбэни туораан истэхтэринэ, эмискэ холорук кэлэн оҥочолорун түҥнэри сөрөөбүт. Икки киһи кытылга тиксибиттэр, Миитэрээс суох үһү. Үс хонон баран өлүгэ кытылга тахсыбыт. Кинини Дүпсүҥҥэ көмпүттэрэ… Биэрэттэн олус саллаллара. Дьоҕурдаах, айылҕаттан кыахтаах киһини бас-баттах саҥарар, дарбыйар дьон былыр-былыргыттан онно-манна түбэһэллэр. Айылҕа анаабыт дьонун атаҕастыыр сыыһа.
Биэрэ эмээхсин баҕардаҕына, айаннаан иһэр массыынаны хайа баҕарар тохтоторо. Биирдэ Бааннаах Уйбаан диэн диэн киһи кыра соҕус, икки суотай арыгылаах атынан баран иһэр үһү. Биэрэ «аскыттан түгэҕэр кут эрэ» диэн көрдөспүтүн киһитэ: «Арыгы суох, ыксаан иһэбин», — диэбит. «Чэ, бар, көрүөхпүт», — дии хаалбыт Биэрэ. Уйбаан, бэйэтэ да алдьатыылаах омуннаах киһи, бааллан турар атыгар тиийэн олоро түһээт, быһа кымньыылаабыт да, ата хам саайыллыбыт курдук биир сиргэ баһын илгистэ-илгистэ турар үһү. Хаста да маҕайа-маҕайа кымньыылаан, тиҥилэхтээн көрбүт да, ата турбутун курдук турар үһү. Биэрэ күүлэҕэ тахсан кинини көрөн туран күлэн лаһыгыраабыт. Уйбаан өйдөөн көрбүтэ, бүтэйи миинэн, талаҕы кымньыыланан турар үһү. «Кэбис, дьээбэлээмэ, арыгылаахпын, кутуом», — диэбит Уйбаан. Арыгытын таһааран испиттэр. «Эрдэттэн эрэйдээбэккэ эрэ кутуоххун», — диэбит Биэрэ.
Афоня Горохов диэн уол Чэриктэйтэн Дүпсүҥҥэ баран иһэн атаҕын быһа астаран Биэрэҕэ кэлбит. Салгыы сатыы айанныыр кыаҕа суох буоллаҕа. «Оҕобун биир эмэ массыынаҕа олордон ыытыам», — диэбит эмээхсин. Көрдөхтөрүнэ, суол устун биир массыына бурҕайан иһэр үһү. Арай, суол ортотугар массыына тохтуу биэрбит. Дьон тахсан массыыналарын хаһыспытынан барбыттар. «Чэ, бар, буксуйдулар. Тиийэн «чэ, бардыбыт» диэтэххинэ, айанныаххыт», — диэбит кырдьаҕас. Афоня тиийэн: «Тугу гына тураҕыт, бардыбыт», — диэбитигэр суоппар Лаҥха Өлөксөй: «Батыллан турабыт», — диэбит. Уол кузовка тахсан олорон баран, «бардыбыт» диэбитин дьоно өйдөөбөтөхтөр. Онуоха уол 200-чэ миэтэрэлээх Биэрэ дьиэтин диэки көрбүт уонна: «Оол-ол. Бардыбыт, айдаарымаҥ», — диэбит. Массыыналара сонно элэс гынан хаалбыт, буксуйбут суоллара ханна да суох үһү. Эдьиий Биэрэ хайа да мэхээнньиктээҕэр түргэн дьайыылааҕа.
Биирдэ Даайа диэн дьахтар кэргэнин Уйбааны арыгытын эмтэтээри кэлбит. Эмээхсин эмтииргэ ылыммыт. «Оҕобун эмтээн бөҕө буоллаҕа» диэбит уонна Уйбааны айаҕын атытан баран силлээбит уонна «ыйыһын» диэбит. Өлүү түбэлтэлээх, үлүгэр суоллаах диэбиккэ дылы, Даайа «кэргэммин атаҕастаата» диэн өһүргэммит уонна «өссө айаҕар силлээбит буола-буолаҕын» диэн үөхсэ-үөхсэ эмээхсин баттаҕар түспүт… Ол дьон дьон буолбатахтара. Муннун тоҕо охсубуттара буоллар, кырыыска туруо суохтар этэ. Атаҕастаммыт ойуун, удаҕан тус бэйэлэрэ төһө да баҕарбатахтарын, хайдах эрэ өһүргэммэтэх киһи диэбиттэрин иһин, иннигэр-кэннигэр сылдьар көмөлөһөөччүлэрэ өһүргэнэллэр. Оччоҕо тугу баҕарар күүтүөххэ сөп…
Ньыыкан кырдьаҕас
Саха театрыгар артыыстыы сылдьан, «Суоһалдьыйа Толбонноох», «Кыһыл ойуун» испиэктээхтэринэн гастролга Үөһээ Бүлүү Боотулуутугар тиийдибит. Мин күөмэйим ыалдьара. Ону көрдөрөөрү кырдьаҕаска Дьарааһынныын, артыыс Герасим Васильевтыын тиийдим. Ып-ыраас, куп-кугас, курдаттыы көрөр курдук сытыы харахтаах, кыра соҕус оҕонньор этэ. Мин хантан сылдьарбын этэ иликпинэ, кини: «Уус Алдантан сылдьаҕын дуо?», —диэтэ — оҕонньор кыаҕын көрдөрдө. Мин күөмэйбин көрдөрө кэлбиппин эттим. Ырбаахыбын уһултаран көрдө. «Күөмэйгинээҕэр сиһиҥ эбит», — диэтэ уонна сиспин аста. Уот аһыйа түстэ, «тыс» гына тыаһаата. Сонно чэпчии түстүм. Кырдьык, хортуоппуй үлэтэ, отон буолла да, сиһим быстан тура түһэрим. Сүрэҕэлдьээбит аатырарым. Дьонум «бу уол эмиэ турда» дииллэрэ. Эрэй бөҕөнү көрбүт сис этэ. Онтон ыла түөрт уонча сыл ааста, сиһим этэҥҥэ. Күөмэйбин көрөн баран: «Наһаа элбэхтик айаатыыр (былыргылыы тойук туойар) эбиккин», — диэтэ. От биэртэ. Күөмэйбэр киста үөскээбитин быстарбытым. Өссө улаатыаҕын оҕонньор аччаппыта буолуо. Сургуулук бөһүөлэгэр оһоҕунан оттуллар тыбыс-тымныы кулуупка оонньоотубут. Аны оһохпут буруолуур. «Кыһыл ойууну» көрдөрөбүт. Кыһыл ойууммут — Лааһар Сергучев, биһиги, хамначчыттар кини хаһан этэн-тыынан бүтүөр диэри муостаҕа сытыахтаахпыт. Уһуна-киэҥэ, киһибит бүтүөхчэ бүппэт. Муостаттан тымныы аҥылыйар. Онно биир чараас ырбаахынан сытан сэбиргэхтэттим. Кэлэн иһэн, оҕонньорго сылдьан ааһыахха диэн көрдөһөн, сырыттыбыт. «Кыайан тыыммат буоллум», — диэтим мин. Киһим көрөн баран: «Сэбиргэхтэппиккин», — диэтэ. Үс төгүл ботугураата, сөмүйэтигэр силлээтэ уонна үстэ ыалдьар сирдэрбэр аста. «Бу туманныран олорор эбит», — диир. Ыарыыбын ылҕаан, ыраастаан кэбистэ. Онон Ньыыкан кырдьаҕас миигин иккитэ абыраан турар.
Оҕонньорго «Кыһыл ойуун» испиэктээххэ ыҥырыы биэрдибит. Киэһээ оҕонньорбут кулуупка кэлэн олорор. Кулууп иһэ уу-чуумпу, оҕолор да саҥарбаттар. Дьэ быыс аһыллан оонньоотубут. Испиэктээх кэнниттэн Лааһар: «Оҕонньор туох диирэ буолла. Ыйытаар эрэ, Оппуонньаа», —диэтэ миэхэ. Киэһэ кырдьаҕастан ыйыппыппытыгар: «Ээ, оттон оонньуу буоллаҕа дии. Дьиҥнээх эбитэ буоллар, көрөөччүлэр да сүгүн олороллоро саарбах. Бары ыһыллыа этибит. Дүҥүр иччитэ суох мээнэ дардыргыыр. Уһуннук оонньууһуккут, — диэн үөрдүбүтэ. — Дүҥүр иччилэннэҕинэ, сүгүннээбэт буоллаҕа».
Ньыыканныын гастролга сылдьан үстэ көрсүбүтүм. Биир сырыыга, өлөрүн чугаһыгар эбит. Дьон курдук ииҥҥэ буолбакка, булуус курдук хастаран, дьиэ курдук туттарыан баҕарарын эппитэ. Оннук оҥорор киһитэ кэлбит этэ. Кинилиин кэпсэппиттэрэ. «Баска ас уураллар, хайдах кураанах барыамый, испиирбин, уларыттар таҥаспын бэлэмнээн сылдьабын, — диэбитэ. — Тутуутун биир киһи тутуохтаах. Сотору кэлэн саҕалаар», — диэбитэ оҕонньор киһитигэр. «Үс сылынан ааны киһи киирбэт гына буорунан бүөлээриҥ. Дьоммор-сэргэбэр көмөлөһүөм», —диэн эппитэ. Улахан алгыстарга ыт түһүлгэҕэ суох буолуохтааҕын, баайылларын ааһан, үрэн айыылары үргүппэтин диэн тумсун баайалларын туһунан кини эппитэ.
Театрга оонньообут ойууннарым оруоллара
1977с. «Наара Суох» (И.Гоголев) испиэктээххэ Ураанай ойуун оруолун Афанасий Ефремов оонньуохтааҕын ыалдьан хаалан, кинини солбуйтардылар. Марк Дмитриевич Слепцов сүрдээх музыкальнай этэ. Кини дүҥүр маннык охсуллар диэн охсон үөрэттэ. Мин реквизит хоһугар киирэн дүҥүрүнэн «оонньуур» идэлэнним. Испиэктээххэ оонньообуппун дьон кэрэхсээтилэр… Онтон «Ханидуо уонна Халерхаа» (С. Курилов) туруутугар Төкөйө ойуун оруолун биэрдилэр. Таҥаспын театр костюмера Елена Слепцова тиктэ. Аны онно кыаһааннардаах буолуохтаах. Аны дүҥүрдэниэхтээх буоллаҕым, дүҥүр оҥотторуохтаахпын. Ойууну үөрэтэр эдэр этнограф Алексей Михайлов культура министерствотыгар үлэлиирэ. Кини ойуун таҥаһа, тимир кыаһааннара маннык буолар диэн кэпсээтэ. Мэҥэ-Хаҥалас кырдьаҕастара Оппой, Хаххан, Герасимов ойууттар таҥастарыгар олоҕуран кэпсээтэ. Оппой ойуун манньыаттаах уолугар хамначчыттыы сылдьыбыт, икки миэтэрэ үрдүктээх киһи үһү. Кини кыаһааннарын кээмэйдээн оҥорторбутум улахан буолан хаалла. Үс ойуун таҥаһын оҥордубут. Гаврил Николаевич Шадриҥҥа оҥорторбутум. Тимири кытарда-кытарда оҥорон, туга ханан буоларын Михайлов кэлэн быһааран, кини матырыйаалларынан сирдэтэн кэтэрдибиппит. Икки өттүттэн Михайлов биһикки бэйэ-бэйэбитигэр махтал бөҕөнү махтаммыппыт.
Дүҥүрүн куойатын Гавриил Николаевич Шадриҥҥа үс варианынан оҥотторбутум. Тириибит соччо табыллыбатаҕа. Ол эрээри ол дүҥүр баччааҥҥа диэри тыыннаах сылдьар.
Онтон архыып матырыйаалларын хаһыы буолла. Быыс булларбын эрэ архыыпка олоробун. Г.В. Ксенофонтов, Сэһэн Боло, П.В. Слепцов, В.Л. Серошевскай, И. А. Худяков, Н.А. Виташевскай, Н.Степанов, А.С. Порядин, Н.А. Алексеев о.д.а үлэлэрин аахтым. Ньыыканы, Сөдүөтү кыта кэпсэттим.
Былыр Найахы сиригэр улахан ыарыы турбутугар тоҕус ойуун кыырбыт. Онно билигин да от-мас үүммэт эбит. Ону Саха театрын сценатыгар туруоран турабын.
«Улуу Кудаҥсаҕа» чолбону кэрдэр Чачыгыр Таас ойуун оруолун бастакы сценатыгар оонньообутум. Ону оонньоору архыыбы хаспытым. Булбут матырыйаалларым тыла-өһө «Кудаҥсаҕа» киирдэҕэ. Тылы чинчийээччи учуонай Гаврил Васильевич Попов биир киһи тылын хатылаатахха тиллэн кэлэр. Онон тус-туспа текстэртэн ылан оҥорор ордугун сүбэлээбитэ. Үгүс алгыс текстэрин кини суруйан биэрбитэ. Ыарахан этэ — «Кудаҥсаҕа» бэлэмнэнии. Арай биирдэ репетицияҕа туохтан эрэ кыыһырдым уонна тобуктуу түстүм, дүҥүрбүн хайыта сыстым. Кыыһырбыппын көстүбэт эйгэ сөбүлээбэтэ, ылыммата дии санаатым. Аллараа саалаҕа, репетициялыыр саалаҕа киирдим. Онно миэхэ артыыстарга кылыһахтаах ырыаны үөрэтэрбэр кыра балаҕан оҥорон биэрбиттэрэ. Сири-дойдуну аһатарга арыгылаах этим, ону таһааран оһохпун аһаттым, алҕаатым. «Дьэ, ытык кырдьаҕастар, сир түннүктэрэ эһигини маннык сүдү дьон этилэрэ диэн дьон биллин, ытыктыы санаатын диэн норуокка таһааран эрэбин… Кырыы хараххытынан кынчарыйымаҥ, туора хараххытынан көрүмэҥ, куһаҕан тыыны киллэримэҥ» эҥин диэн саҥа саҥардым. Репетициябыт салҕанна. Дүҥүрбүн ылан дэгэйэн бара турдум, тыыммар тыын эбиллибит курдук буолла. Уобараска киириигэ этиҥ-сииниҥ аһыллар, ол эрээри бэйэҕин хонтуруолланаҕын.
М.Жирков, Н.Слепцов Кыһыл ойууну оһуобайдык оонньууллар үһү. Тарас Павлович Местниковтаах биир кэмҥэ Бырдааһап ойууну сценаҕа оонньото сылдьыбыттар. Киһилэрэ дүҥүрүн оҕустар эрэ, уотунан сырдырҕаан олорор үһү. Сатаныа суох диэн тохтоппуттар.
Киһи ойуун ис культуратын ырытан биллэҕинэ, оонньуон сөп. Олорон ааспыт ойуун тылын-өһүн биир бииргэ сүһэн ылан этии иччилэнэн хаалыан, кутталлаах буолуон сөп. Айылҕаҕа, сиргэ, үрэх бастарыгар, алааска дүҥүрү охсор, тыаһатар, онно ойуун оруолун оонньотон устар сэрэхтээх. Кырдьаҕастар, эдьиийдэр дьайа сытар буолуохтаахтар.
Иенгра удаҕана
Иенгра эмээхсинэ Матрена Кульбертинова этэн турар: «Биһиги көннөрү өлбөппүт ээ, биһиги айылҕа биэрбитинэн дууһабыт сылдьар. Сытар сирбитин, уҥуохпутун тыытан, отун-маһын алдьатыы, кэбилээһин алдьархайдаах иэстэбиллээх буолар. Мин өлбүтүм да иһин дууһам, айылҕам тыыннара иэстэһиэхтэрэ. Кинилэр тылы үчүгэйдик билэллэр, халы-мааргы, хаҕыс, холуон тылтан өһүргэнэллэр», — диэн ис иһиттэн кимиэллээхтик саҥарбытын өйдөөн хаалбыппын.
Матрена Кульбертинова Өлүөхүмэ Тээнэтигэр эбэҥки дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Ийэтинэн эбэтэ саха эбит. Улахан удаҕан эбит. Өлөрүгэр Бу кыыспар кыыс буолан эргиллэн төрүөм диэбитэ үһү. Матрена Петровна иккис кэргэнэ Егор Кульбертинов диэн ойуун эбит. Кэргэнэ удаҕан буолуохтааҕын эрдэ билэн дьарыктан, дүҥүрдэн диэн этэ, көрдөһө сатаабыт да, буолуммакка кыккыраччы аккаастана сылдьыбыт. Онтон биэс уон сааһыгар ыарыыта тулутумна, сөбүлэһэн, удаҕан буолан кыырбыт…
«Сахалар тылгытын, сиэргитин-туомҥутун дьоҥҥутугар дириҥник үөрэттэххитинэ, син уһун үйэлэниэххитин сөп», — диэбитэ. «Ол син диэн төһөнүй?», — диэн ыйыппыппар: «Быһа холоон биэс уон да сыл хайдаҕый?», — диэбитэ. Онуоха мин онтон уһуурга киһи тугу гыныан сөбүй диэн ыйыппытым. Онуоха кини: «Кэлии дьон үксээн хаалыа, онно буккуллан хаалыаххыт. Арай, салайар өттүгүт сахалыы тыыннаах буоллаҕына, быыһаныаххыт», — диэн хоруйдаабыта…
Эмээхсин ырааҕы көрөрө. Миэхэ эмэгэт оҥотторбута, тииттээн, ый, күн, таба оҥотторон кыырбыта…
Валентина Бочонина
Сообщение Сүдү дьон эйгэлэригэр появились сначала на Улус Медиа.