Уонтан тахса сыллааҕыта оҕобун кытта балыыһаҕа сыттахпына, тоҕустаах уолчааны кытта быраас кэпсэтэ олорон, билигин ханнык дьыл кэмэ буоларын ыйыппыта. Төрөппүтэ суох сытар оҕо түүннэри-күнүстэри төлөпүөнү эрэ харахтанара. Быраас ыйытыытыгар мэндээриччи кураанаҕынан көрөн кэбиспитэ уонна таһырдьа кырыа кыһыны көрөн туран “билбэппин” диэбитэ…
Дьааһык муҥунан бачыыҥка, таҥас-сап…
Истибэтэхпин истэн олус соһуйбутум, оҕо барахсан ийэтин да, аҕатын да толору ааттарын билбэт этэ, эгэ аадырыһын билиэ дуо? Хомойуох иһин, сыл ахсын оҕолор өйдөрө-санаалара намтаан иһэрэ сөхтөрөр да, харааһыннарар да. Бэйэм оҕолордоох төрөппүт буоларым быһыытынан, оҕо уйулҕатын, кыһалҕатын уонна өйө-санаата туохтан манныкка тиийэрин үгүстүк ырыҥалыыбын, ол туһунан билэ-көрө сатыыбын.
Урут, оскуолаҕа үөрэнэр сылларбар биирдэ алҕас үтүлүгүм аҥаарын сүтэрэн турардаахпын. Ону суол тоҕойуттан ким эрэ булан төҥүргэс үрдүгэр уурбутун сарсыныгар булбуттааҕым. Оччотооҕу оҕолор туохха барытыгар харыстабыллаах сыһыаннаах эбиппит. Билиҥҥи оҕолор харыстабыла суох эбэтэр эппиэтинэһэ суох ыһыллаҕас майгылаахтара оннооҕор таҥастарын-саптарын, малларын-салларын сүтэрэллэригэр көстөр. Оскуола ахсын хастыы эмит хортуон дьааһык муҥунан ким киэнэ буолара биллибэт таҥас-сап өрөһөлөммүт буолар. Истээх ыстаан, куопта, дьууппа, бэргэһэ, этэрбэс, бачыыҥка, кроссовка туһунан этэ да барыллыбат. Бу оҕолор дьиэлэригэр кыс ортото атах сыгынньах бардахтара дуу дии саныыгын. Оттон ис дьиҥэр, аныгы оҕолор тугу да аахайбат, чугастык ылыммат майгыларын хаачыстыбата ыһыллаҕас буолууга тиэрдэр. Оттон ыһыллаҕас киһи өйө-санаата эмиэ ыһыллаҕас…
Олорор аадырыстарын билбэттэр
Социальнай ситим биллэриилэригэр уһун кыһын устата куоракка оҕолор муммуттарын, дьиэлэригэр кэмигэр кэлбэтэхтэрин туһунан биллэриилэр тарҕанааччылар. Муммут эбэтэр алҕас атын оптуобуска олорбут оҕоҕо көмөлөһөөрү аадырыһын ыйытан туһа суох. Хомойуох иһин, аныгы оҕолор олорор аадырыстарын даҕаны билбэттэр. Аһара «ньээҥкэлэһэн» эбитэ дуу, массыынаттан оскуолаҕа, оскуолаттан дьиэлэригэр нэһиилэ төкүнүйэн киирэр оҕолор аадырыстарын билбэттэрэ чуолкай. Күннээҕи олох кыһалҕата, ас-үөл кинилэри долгуппат. Күнү-күннүктээн төлөпүөнү харахтанан бу оҕо өйө-санаата тутахсыйан барарыгар төрөппүттэр болҕомто уурбаттар дуо? Оҕо дьиэҕэ куруук баар уонна түүннэри кэлбэт-барбат буолла да, кыһалҕа кыра курдук саныыллара сыыһа.
Оскуолатын булан тиийбэтэх
Урукку оҕолор биирдэ сир астаабыт сирдэрин өйдөөн хаалар буоллахтарына, билиҥҥи оҕо барахсан үс тохтобул тэйиччи оскуолатыгар мунуон сөп эбит. Бу туһунан билэр дьахтарым:
“Кыыспыт алтыска үөрэнэр. Уһун киэһэ суолу хайдах туоруурга үөрэтэн баран оскуолатыгар сатыы барарыгар эппиппит. Оҕобут сарсыныгар бастакы уруокка тиийбэтэх. Туохха түбэстэҕэй диэн куттаммыппыт, кыыспыт үс тохтобул иһигэр мунан хаалбыт. Биир көнө суолунан баран иһэн атын сиринэн барбыт, ол түмүгэр оскуолатын булбатах. Оттон биһиги урут сүөһү көрдөөн алааһы биир гына сүүрэрбит да дьиэбитин булан кэлэрбит. Аныгы оҕолор үс мас баар тыатыгар мунар кутталлаахтар эбит. Бу саатар дьонтон да ыйытыах эбит, төлөпүөнүнэн да сирдэтиниэх эбит”, — диэбитин соһуйа истибэтэҕим. Тоҕо диэтэххэ, аныгы оҕо төһө да өйдөөх, сайдыылаах курдугун иһин, тобуллаҕас толкуйа бытаан, сатабыла кыра. Ыксаллаах түгэҥҥэ бэйэтин иннин сатаан көрүнэр кыаҕа суох дуо? Маннык түгэҥҥэ оҕоҕо көмөлөһөбүт дуу, төрөппүккэ дуу?
Олоххо бэлэмэ суохтар дуо?
Үүнэр көлүөнэ дьиҥ олоххо тирэҕэ суох буолууларыгар биһиги, төрөппүттэр, эрэ буруйдаахпыт. Оҕо иннигэр аһын, таҥаһын бэлэмнээн, аһынан-харыһыйан үлэҕэ мускуйбатахпытына, олох олорорго уустуктары көрсөр дьону иитэн таһаарыахпытын сөп. Уйулҕа үлэһиттэрэ бэлиэтииллэринэн, аныгы оҕолор информацияны түргэнник булаллар, ол эрээри иҥэринэн, өйдөөн хаалар дьоҕурдара олус мөлтөх эбит. Тоҕо диэтэххэ, күннэтэ элбэх элэҥнэс информация кинилэр кырачаан өйдөрүгэр уһуннук сылдьар кыаҕа суох. Сиидэлэнэн сүтэн иһэр. Ол да иһин, билигин кумааҕы кинигэни сыттыктана сытан ааҕар оҕо суоҕун тэҥэ. Истибиттэрин, көрбүттэрин сарсыҥҥы күнүгэр умнан да кэбиһиэхтэрин сөп.
Чуҥкук оҕолор
Урукку курдук таһырдьа тахсан хардаҕаһынан дьиэ туттан, хаарынан ыстаап оҥостор уолаттар суохтарын тэҥэ. Оттон кыргыттарга куукула таҥаһын тигэн, дьиэ-уот оҥостон оонньуур оҕо суох. Урут хаһаайыстыбаны тутарга, олоҕу оҥосторго бэлэмнэнии курдук оонньуур эбит буоллахтарына, билигин оннук сатаан оонньооботтор. Билиҥҥи оҕону төрөппүт эбэтэр аниматор аралдьыппатаҕына, чуҥкуйан барар. Ол да иһин, хас төрөөбүт күн ахсын дьон аниматор көрдөөн, оҕолоругар өйдөнөн хаалар бырааһынньыгы тэрийэ сатыыр. Ол эрээри, бу бырааһынньыктар чуҥкуйбут оҕолор сүрэхтэригэр умнуллубакка хаалыахтара дуо?
САНААЛАР
Яна Лукачевская, мэдиссиинэ психолога:
— Билиҥҥи үйэҕэ инфантильнай буолуулара барыта дьиэ кэргэнтэн тахсар дии саныыбын. Оҕо күн сирин көрөрүгэр ыраас дууһалаах төрүүр. Ону төрөппүт быластылыын курдук киһи гынан оҥорон, иитэн таһаарар. Билигин эдэр төрөппүттэр оҕолорун иннигэр илин-кэлин түһэллэр. Оҕо бэйэтин бэйэтэ көрүнэ улаатарыгар төрөппүт көмөлөһүөхтээх. Кыра сааһыгар “бэйэм оҥоруом” эҥин диэтэҕинэ, эрэниэхтээхпит. Ону үгүстэр оҕо иннигэр быһа түһэн оҥорон биэрэ сылдьаллар. Ол түмүгэр бэйэтэ эппиэтинэһи сүгэ уонна дьаһанар кыаҕа суох улаатар. Биһиги, төрөппүттэр, бэйэбит сөптөөх усулуобуйаны биэрбэппит. Бэлэмҥэ үөрэммит оҕо дьаһала суох буола улаатар. Туохха наадыйбытын барытын оҥорон, тэрийэн биэрэ сылдьыы түмүгэр иннин-кэннин билбэт, этэргэ дылы, дьиэтээҕи аадырыһын билбэт оҕолор улааталлар. Онуоха тэтимнээх үйэ эмиэ оруоллаах. Төрөппүттэр дьиэни-уоту, үлэни дьүөрэлээри харбыалаһаллар, ыксыы сылдьаллар. Холобур, ити ыксаллаах кэмҥэ оҕо бачыыҥкатын быатын бэйэтэ чаас аҥаарын быһа эрэйдэнэн баанарын аныгы төрөппүт күүппэт, түргэнник бэйэтэ баайан биэрэр. Онон төрөппүттэргэ сүбэлиэм этэ, оҕолорго дьиэ иһинээҕи үлэттэн саҕалаан эппиэтинэһи сүктэрэ үөрэтиҥ. Бэйэтэ быһаарынарыгар, кыра да дьыаланы ситиһэригэр толкуйдуу үөрэнэригэр сөптөөх эйгэни тэрийиҥ диэн этиэм этэ. Оҕо хамсана, сүүрэ-көтө сылдьыахтаах. Наар олорон тахсар буоллаҕына, өйө-санаата эмиэ сайдыбат диэн бэлиэтиэм этэ. Онон аныгы үйэҕэ уруккулуу үлэнэн иитии олус наадалаах.
Татьяна Петрова, Дьокуускай, бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор:
— Билиҥҥи оҕолорго гаджет дьайыыта күүстээх. Ону ол диэбэккэ, төрөппүт кыра да бириэмэни оҕотугар аныахтаах. Чаас да аҥаара бииргэ дуобаттаатахха, тэҥҥэ кроссворд таайдахха, интэриэһэ уһуктар. Элбэхтик кэпсэтиэххэ наада. Наар соло суоҕунан куоһурданан бэйэ эрэ интэриэһинэн олордоххо, кэлин хайа куһаҕан үүнүүнү ылаайаллар. Төрөппүт болҕомтото тиийэр оҕото ол-бу таҥаска-сапка мээнэ ымсыырбат, “вещизмынан” ыалдьыбат буолар. Тоҕо диэтэххэ, кини өйө-санаата киэҥ, уопсайынан, төрөппүттэриттэн болҕомто, таптал ылар оҕо чыҥха атын. Дьоҥҥо да аһаҕас, олоххо да көрүүтэ атын буолар.
Анна Слепцова, Дьокуускай олохтооҕо, эдэр ийэ:
— Икки оҕолоохпун, кыралар. Төлөпүөнү, планшеты биэрэ сатаабаппын да оскуолаҕа бардахтарына, син биир ыларбыт буолуо. Оҕолорбун кытта уруһуйдуубун, салгын сиибит. Билиҥҥи оҕолору наһаа инфантильнайдар уонна дьиэлэрин аадырыһын билбэттэр диир кыаҕым суох. Арай ити араас аһыыр кафеларга, киинэ тыйаатырдарыгар хото сылдьаллар. Киэһэ даҕаны уулусса устун хаамсаллар. Төрөппүттэр хонтуруоллара суох дуу дии саныыбын.