Сыл-хонук түргэнник да ааһар эбит… Бииргэ үлэлээбит биир идэлээхпит, музыкант, ырыаһыт, мелодист, Арчы дьиэтин уус-уран салайааччыта Ион Михайлович Гоголев баара буоллар муус устарга 65 сааһын туолуох эбит. Ону баара, биэс уон биирин да туолбакка сылдьан, олохтон соһуччу барбыта…
Кини бүтэй Бүлүүгэ Чочу нэһилиэгэр алта оҕолоох дьиэ кэргэн улахан оҕолоро буолан, кыра эрдэҕиттэн үлэҕэ эриллэн, бырааттарын-балыстарын көрөн улааппыта.
Ырыа учуутала Святослав Павлович Григорьев оскуолаҕа улахан хор тэрийбитэ. Ион онно ыллыыра, солистыыра даҕаны.
Талааннаах биир дойдулааҕа, олохтон эрдэ барбыт Владимир Николаев матыыптара оҕочоос кутун туппута – байаан уолларын ыраланар ыра санаата буолбутун билэн, төрөппүттэрэ Иоҥҥа эргэ байааны атыылаһан биэрбиттэригэр уолчаан хайдахтаах курдук атаҕа сири билбэт курдук дьолломмутай.
Аан бастаан Мария Бурнашева “Билинии” диэн ырыатын матыыбын күнү быһа сыралаһан таһаарбыта – көтүөн кыната эрэ суоҕа. Онтон ыла байааны доҕор, ырыаны аргыс оҥостон кэллэҕэ…
Ион байаанын туппатах күнэ диэн суоҕа, оонньуура күн-түүн тупсан иһэрэ. Оччолорго почтанан сурутууга байаан баарын билэн, “Восток” диэн байааны оччотооҕуга бүтүн хамнас сыанатыгар – 90 солк. сакаастаан ылбыттара.
Килбэчигэс саҥа байааныттан илиитин араарбакка, Ион саҥаттан саҥа ырыалары оонньуура. Байааҥҥа үчүгэйдик оонньуур уолу, бэл, кулуупка улахан дьон тэрээһинигэр ыҥыран доҕуһуоллаталлара.
Баян көмүс тимэҕэр
Имигэс тарбахпын бигээммин,
Музыка алыптаах дорҕоонун
Таһаарарбын таптыыбын.
Ырыа – олоҕум аргыһа,
Ырыа миэхэ ымыы буолан,
Кынаттыыр, угуйар
Олох дохсун үөһүгэр! –
диэн суруйбута кини олоҕун анала эбиин этиппит эбит…
Ион Гоголев оскуоланы бүтэриитигэр Өктөмҥө 17 №-дээх профессиональнай училищеҕа оччолорго Надежда Семеновна Толбонова салайааччылаах Норуот айымньытын дьиэтин көҕүлээһининэн баянист-культорганизатор үөрэҕэ аһыллыбытын билэн, сүрэҕин баҕатынан онно киирэн үөрэммитэ.
Өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник биллэр культура үтүөлээх үлэһиттэрэ Светлана Александровна, Егор Ильич Неустроевтар, Алексей Кириллович Калининскай, Татьяна Семеновна, Роман Григорьевич Степановтар музыка кэрэ эйгэтигэр уһуйбуттара. Ион билигин өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр Амматтан Василий Неустроевтыын, Анаабыртан Василий Тупринныын бииргэ үөрэммиттэрэ.
Ион үөрэҕин кэнниттэн аармыйаҕа баран, Забайкальскай байыаннай уокурукка сулууспалаабыта. Онтон дойдутугар кэлэн, идэтинэн Кыадаҥда, Чочу культураларын дьиэтигэр уус-уран салайааччынан үлэлээбитэ.
Норуот талааннааҕа, олоҥхоһут, алгысчыт Семен Иннокентьевич Иванов-Чочу Сэмэнэ кини наставнига буолбута. Бу кэмҥэ Ион “Сэргэ” эр дьон вокальнай ансаамбылыгар аккомпаниатордаабыта, ансаамбыл дууһата буолбута. Онтон Ион Михайлович үөрэммит оскуолатыгар ырыа учуутала буолбута.
1995 с. “Күөрэгэйдэр” оҕо вокальнай коллективын тэрийэн, ыллыыр оҕолору түмэн дьарыктаабыта. Кини салалтатынан бу коллектив 1997 с. “Расцветай, Якутия моя” оҕо айымньытын фестивалыгар бастыыр үөрүүтүн билбиттэрэ.
Ион Михайлович талааннаах, имигэс тарбахтаах баянист быһыытынан баянистар куонкурустарыгар кыттара. Үгүс куонкурус лауреата, кыайыылааҕа. 1992 с. баянистар куонкурустарыгар бастаабыта. Улуустааҕы “Үрүҥ түүн үҥкүүтэ” баянистар куонкурустарын, 2002 с. вокальнай ансаамбллар зональнайдааҕы көрүү-куонкурустарын кыайыылааҕа.
Ион Гоголев уонтан тахса ырыа ааптара. 2003с. “Чочу күөрэгэйэ” ырыа куонкурсугар “Бастыҥ ырыа ааптара” номинация хаһаайына буолбута. Дьэ ити курдук таһаарыылаахтык үлэлии сырыттаҕына, соһуччу алдьархай ааҥнаан, Чочу (Сыдыбыл) оскуолата умайан, уон сэттэ оҕо сырдык тыына быстыбыта… Төһөлөөх сүрэх бааһырбыта, төһөлөөх харах уута тохтубута буолуой?
2004 с. Гоголевтар дьиэ кэргэн Дьокуускайга көһөн кэлбиттэрэ. Ион Михайлович бастаан утаа Арчы дьиэтигэр вахтаҕа үлэҕэ киирбитэ. Ким да суоҕар байаанын илиитигэр ылан, иэйэ-куойа оонньоон, санаатын-оноотун үллэстэн, тыынын таһаарара.
Онтон Арчы дьиэтин уус-уран салайааччыта буолан, киэһээ, өрөбүл диэн сынньанар диэн суох – үлэ оргуйар үөһүгэр, этэргэ дылы, оройунан түспүтэ. Үлэтин, коллективын, алтыһар эйгэтин ис сүрэҕиттэн сөбүлүүрэ. Түмсүүлэр салайааччыларын кытта уопсай тыл булан, былааны аттаран оҥорон, үлэни сатабыллаахтык тэрийэрэ. Түмсүү салайааччылара кини тула түмсэн, күүстэрин холбоон, араас хабааннаах тэрээһиннэри ыыталлара.
Ион Михайлович ис иһиттэн үтүө айылгытын, үрдүк культуратын, дьоҥҥо истиҥ сыһыанын сөбүлүүллэрэ. “Сиэл сэһэнэ” түмсүү салайааччыта, норуот маастара, Арчыбыт дьиэтин эбэтэ барахсан – Мария Михайловна Ноговицына Иону уола оҥостон таптыыра.
Таптыыр сибэкким – пион, таптыыр уолум – Ион эҥин диэн тыллардаах хоһоону аныыра. Күннэтэ атаҕын тыаһа сыр-сыр гынан, Ион Михайловичка сололоннун-сололоммотун киирэн кэлэн, туох буоларын билсэрэ, тугу эрэ көмөлөһүннэрэрэ. .. Сахалыы Дьуонабыт диэн ааттыырбыт.
Бары тэрээһиннэри бэлэмнээһин, ыытыы Ион Михайловиһа суох буолбаттара. Кини бэйэтэ тэҥҥэ көҕүлэһэн кыттара, бириистээх миэстэлэри ылара. 2006 с. “С песней по жизни” ырыа куонкуруһугар Дьокуускай туһунан ырыатынан кыттан “Лучшая авторская песня” диэн ааты ылбыта.
Кырдьык, дьоллоох Дьокуускайга Ион Михайлович Гоголев олоҕун, айар кэмин умнуллубат саҥа кэрдииһигэр тахсыбыт дьоллоох кэмэ аастаҕа.
Арчы дьиэтин тэрээһиннэрэ, коллектив бырааһынньыктара кини ырыатынан, байааҥҥа доҕуһуолунан бараллара. Саҥа ырыаны дьэ онно истэрбит.
Арчы дьиэтэ сыллата күөххэ үктэммити бэлиэтээн, үс саха үөскээбит ытык сиригэр Куллатыыга тахсан сиэр-туом толорор үгэстээх этибит. Ол туһунан Ион Гоголев:
Күөх мыраан үрдүгэр тахсаҥҥыт
Көрүҥ дуу, Өлүөнэ киэлитин,
Киэҥ эбэ долгуйа устарын
Кэрэҕэ, сырдыкка тардарын… – диэн “Куллатыыга” диэн ырыаны айбыта.
Коллективпыт күүстээх аҥара айылҕаҕа сылдьарын, саас куска, күһүн отоҥҥо тахсар үгэстээхтэрэ. Борис Николаевич Михайлов дойдутугар, Мэҥэ Хаҥаласка, Өттөөх диэн сиргэ сылдьааччылар.
Бу маннык үтүөкэн дойдуга
Кэлэммит үөрдүбүт даҕаны.
Өттөөххө өрүүтүн даҕаны
Өөр да өр көрсүһэр буолуоҕуҥ.
Ырааһын салгына — тыынарга,
Сииктээх күөх отунан хаамыахха.
Мутукча сытыгар уйдаран,
Мэлдьитин дьоллоохтук сылдьыахха.
Аны биһиги “Арчыбыт дьиэтин туһунан ырыаны хаһан айаҕын” дэспиппит. Сотору кэминэн “Арчы дьиэтэ” диэн ырыаны айан таһааран, ыллаан иһитиннэрэн үөрдүбүтэ.
Саха сирин сарсыҥҥыта
Саҕаланнын бу дьиэттэн.
Саҥа үөрүү, саҥа олох
Сырдыгынан сыдьаайдын! –
диэн кэбиспитэ биһиэхэ, бииргэ үлэлээбит дьонугар, эрэ буолбакка, саха дьоно өбүгэлэрин ытыктыылларыгар, үгэстэри харыстаан, олох ситимин салгыылларыгар кэс тыла буолбут эбит.
Ион Михайлович төрөөбүт-үөскээбит Чочутун олус таптыыра. Дойдутуттан сирэйдиин сырдаан кэлэрэ. Сүөгэй, балык, кус кэһиилээх кэллэн күндүлүүрэ. Биир сыл биир идэлээхтэрин дойдутугар илдьэн ыалдьыттатан, сиэр-туом ыыттаран, балыктатан турар.
Пахом Васильев тылыгар «Мин Чочум” диэн ырыалааҕа:
Дойдубун, дьоннорбун ахтаммын,
Алыптаах мин ырыам тылларын,
Долгуйан, бу үөрэн тураммын
Аныыбын Эйиэхэ, бар дьоммор.
Үтүөкэн мин дойдум – мин Чочум
Үөрүнньэҥ, үлэһит дьоннордоох,
Кэрээбэт кэскиллээх ыччата
Кэрэҕэ тардыһар, үөрэнэр …
Ион Михайлович дойдутун, биир дойдулаахтарын таптыыра бэрдиттэн, кинилэр түмсүүлээх буолалларын, айар талааннара арыллан, саҥа ааттар тахсалларын туһугар ис сүрэҕиттэн ыалдьара. Арчы дьиэтигэр Чочу күннэрин ыытарга, дойдуну кытта ситим олохтоон күүһү түмэргэ дьулуһара.
Доҕоруом, сиэттиһэн хаамсыахха,
Баҕар, ардах түһэн ситтин,
Суугунас хатыҥнар имнэнсэн
Тугу эрэ этиэхтии хамсыыллар… –
диэн ырыатын тылларыныы, Ион Михайлович олоҕун доҕорунуун, математик идэлээх тапталлаах кэргэнэ Марианна Гаврильевналыын сүүрбэ аҕыс сыл бииргэ дьолоохтук олорбуттара. Оҕолоро Венералаах, Миша билигин үөрэхтээх, үлэһит, ыал дьон. Гоголевтар Мархаҕа сир ылан биир тэлгэһэ иһигэр икки дьиэни туттубуттара.
Уоппускатын кэмигэр Ион Михайлович тутуунан дьарыктанара. Омос көрдөххө, иһиттэн сэмэй-мааны, байаанын ылан ыллыы эрэ сылдьыах курдук киһи, уран тарбахтаах ууһунан сөхтөрбүтэ.
Уһаммыта-туппута барыта дьып-дьап курдуга, ырааһа, уһанан да айаҕын ииттиэн сөп диэх айылааҕа. Ыалдьытымсах ыал этилэр. Саҥа Дьылга доҕотторугар, аймахтарыгар-урууларыгар «Елка у Иона” диэн тэрийэр үгэстээхтэрэ.
Ион Михайлович биэс уон сааһын туолбут үбүлүөйүн оччотооҕуга «Чароикка» бэлиэтээбиппит. Кини культура эйгэтигэр сыралаах үлэтэ сыаналанан, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна ааты ылан үөрэ-көтө бэлиэтээбиппит бу баар курдук.
Орто дойду орто дойдуга сылдьар ыалдьыт, хонор хоноһо буолан ааһар, мутугунан быраҕар муҥур үйэлээх икки атахтаах өлбөт үйэлэниитэ өркөн өйүгэр, айар талааныгар уонна удьуорун салҕаныытыгар сыттаҕа.
Ион Михайлович күлүм гынан ааспыт кылгас олоҕо толорута: кэргэннэнэн, оҕолордонон, сиэнин көтөҕөн, дьиэ туттан, таптыыр идэтинэн үлэлээн, ис кута төрөппүт ылбаҕай ырыалары уонна бэйэтин туһунан үтүө, сырдык өйдөбүлү хаалларан.
Сарсыардааҥҥы саҕахтан
Саламалыы салҕанан,
Долгулдьуйар суһуохтуу
Дорҕооннорго холбонон
Үтүө күммүт үүннэ,
Үөрүҥ-көтүҥ, доҕоттор –
диэн кини ырыатын тыллара олох хас биирдии күнүн сыаналыырга ыҥырар.
2009 с. Арчы дьиэтигэр бииргэ алтыһан үлэлээбит “Далбар” ансаамбыл салайааччыта Раиса Иннокентьевна Винокурова Ион Михайлович ырыаларын нотаҕа түһэриитинэн кэллиэгэбит Борис Николаевич Михайлов “Олоҕум угуйар биһигэ” диэн ырыаларын хомуурунньугун таһаарбыта. Онтон Орто дойдуттан барбыта биир сылыгар Арчы дьиэтэ үбүлээһининэн ахтыы кинигэтэ бэчээттэммитэ.
Муус устар 11 күнүгэр Арчы дьиэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна, баянист, ырыаһыт, мелодист Ион Михайлович төрөөбүтэ 65 сылыгар «Олоҕум угуйар биһигэ” диэн ахтыы киэһэтэ ыытыллынна.
Учуутала, СӨ культуратын үтүөлээх үлэһитэ С.П. Григорьев, биир дойдулаахтара, талааннаах ырыаһыттар Эрхаан, Санита Ай, Киджа, “Күөрэгэйдэр” — үөрэппит оҕолорун ансаамбыла, “Далбар” норуодунай ансаамбыл, “Күн мичээрэ”, “Күөрэгэйдэр” үҥкүү ансаамбыла, бииргэ үөрэммит, үлэлээбит доҕотторо, дьиэ кэргэнэ, чугас дьоно Ион Михайлович Гоголевы, кини айар үлэтин, сырдык мичээрин, үтүө майгытын истиҥник-иһирэхтик ахтан-санаан аастылар, ырыаларын ыллаатылар.
Валентина Бочонина
Сообщение Байаан доҕордоох, ырыа аргыстаах Ион Гоголев появились сначала на Улус Медиа.