Бу күннэргэ Дьокуускайга муниципальнай тэриллиилэр онус үбүлүөйдээх сийиэстэрэ буолан ааста. Муома улууһун үс нэһилиэгин баһылыгын көрсөн, бүгүҥҥү олохторун, туох кыһалҕалар баалларын кэпсэттибит.
Иван Дягилев, Муома национальнай нэһилиэк баһылыга:
-Хонуу сэлиэнньэтигэр былырыын “Доруобуйа” национальнай бырайыагынан поликлиника үлэҕэ киирбитэ. Улуустааҕы муниципальнай бырагырааманан быраастарга 1 мөл. солк, учууталларга 500 тыһ. солк. бэриллэр буолан, үс быраас кэллэ, өссө кэлиэхтээхтэр. Улуус киинигэр 4 уһуйааннаахпыт, алын кылаастар оскуолалара 2023 с. хапытаалынай өрөмүөнү барбыта, орто оскуола саҥатык.
Улуус киинин хочуолунайдара саҥалар, Абыйтан уонна Хаандыгаттан инчэҕэй ньиэби таһан оттобут. Кэтэх дьиэ 100 бырыһыан киин ититиигэ холбонон турар. “Хаарбах дьиэттэн көһөрүү” бырагырааманан былырыын МХМ панелынан 24-26-тии кыбартыылаах икки дьиэ үлэҕэ киирбитэ. Былырыын Кыайыы күнүгэр Ростелеком уонна Теле-2 холбоммута. 2027-2028 сс. алларааҥы орбитаҕа спутниктар тахсыахтаахтар, дьэ оччоҕо сибээс тупсуо диэн эрэнэбит. Ону таһынан “Арктика синергията” ВОЛС кэлэрин эрэнэ кэтэһэбит. Былырыын АТЛК аһыллыбыта, онон сүрүн ас барыта баар.
Улуус киинин сүрүн уулуссатын аспааллыырга Арктика улуустарыгар бастакынан туруннубут. Улуус бүддьүөтүттэн үп көрүллэн, суол бырайыагын оҥорторон, госэспэртиисэни аастыбыт. Онон эһиил куонкуруска кыттарга бэлэммит, туох да мэһэйдээбэтэҕинэ 4 км усталаах киин уулуссабыт аспаалланыахтаах.
Былырыын уулаах дьыл буолан оттоппотоҕо, онон оту атыылаһан кыстыкпытын этэҥҥэ туораан эрэбит. Ол иһин быйыл сири, ходуһаны оҥорор үлэлэр барыахтаахтар, бырайыактара барыта баар, үлэ барарын кэтэһэн олоробут. 2022 сылтан улуус бүддьүөтүттэн харчы көрүллэн, сыл аайы сөмөлүөтүнэн дьоҥҥо куурусса, сибиинньэ, коза аҕаларбыт. Быйыл куурусса, индюк аҕалар былааннаахпыт.
Альберт Егоров, Соболоох национальнай нэһилиэк баһылыга:
-Соболооххо 250-ча киһи олорор, 100 бырыһыан киин ититиигэ холбоннулар. Сүрүннээн тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанабыт. 11 кылаастаах агрооскуолалаахпыт, АГАТУ-ну кытта сөбүлэһиинэн үлэлиир. Улууспут дьаһалтата Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин кытта сөбүлэһиигэ илии баттаһыаҕыттан эбии аһылыгы оҥорууга ылсан эрэбит. Биир гектарга ыһыллыахтаах эбиэс, кукуруза, подсолнух уонна горох сиэмэтэ кэлбитэ. Научнай төрүккэ олоҕуран, төһө хайдах үүнэрин чинчийэн көрүөхтээхпит.
Билигин кээпэрэтииби тэрийиигэ, оттур ходуһаны оҥорууга үлэлэһэ сылдьабыт. Хаар уулунна да, былааҥҥа 10 км 800 м хоруу хаһыыта баар. Оту аны тастан тиэйбэккэ, бэйэбит оттуохтаахпыт диэн сорук турар.
ППМИ-га кыттан, уулусса уотун ситимэ тардыллыбыта, сайыҥҥы уу ситимэ, бэтэрээннэр искибиэрдэрэ киирбитэ. Эһиил эмиэ киирсиэхпит.
2015-2016 сс. “Үтүө дьыаланан” дьиэ тутуллубута, эдэр исписэлиистэргэ диэн толору хааччыллыылаах дьиэ эмиэ баар, ол гынан баран, хомойуох иһин исписэлиис улаханнык кэлбэт. Онон хас да муниципальнай кыбартыыра кураанах турар. Үөрэх исписэлиистэригэр хас да вакансия таҕыста.
Ростелеком сибээһэ баар гынан баран, мөлтөх, ону күүһүрдэргэ үлэлэһэ сылдьабыт. АТЛК линиятынан бурдук, саахар тиийдэ. Тарированнай бэнсиин нэһилиэнньэҕэ кэллэ. Бэкээринэни арыйыыга үлэ барар, дьаһалта өттүттэн туох баарынан көмөлөһүөхпүт. ФАП тутулллуохтаах, докумуона барыта оҥоһуллан, министиэристибэҕэ бэрилиннэ.
Илья Слепцов, Улахан Чыыстай национальнай нэһилиэк баһылыга:
-Быйылгы кыстыгы 10 тыһ. тахса табалаах, 700-тэн тахса сылгылаах, 40-ча ынах төбөлөөх туораатыбыт. Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин, улуус дьаһалтатын көмөтүнэн, нэһилиэк бүддьүөтүттэн харчы көрөн от аҕалтардыбыт. Быйыл улууска баһылыктар сүбэ мунньахтарыгар оппутун бэйэбит оттуохпут диэн быһаарыы ылыммыппыт.
Чох, оттук барыта кэллэ. Улуус үрдүнэн биһиэхэ эрэ чааһынай ыал 100 бырыһыан киин хочуолунайга холбоммокко олорор. Биир хочуолунайбыт хапытаалынай өрөмүөҥҥэ наадыйар, биир олох саахалланар туруктаах. Саҥа хочуолунай тутуута ОДьКХ инвестиционнай бырагырааматыгар да киирдэр, үп-харчы суоҕа атахтыыр, итиннэ үлэлэһэбит. Кэтэх ыаллар маһынан оттон олороллор, кыһалҕата диэн, чугаһынан оттук мас суох. Онон экологиялар урут умайбыт сири туһаныҥ диэн биэрдилэр, дьыалабыай маһы туттары олох боптулар.
Чыыстайга өссө биир кыһалҕанан сибээс боппуруоһа буолар. Оборудованиета барыта кэлбитэ гынан баран, Ростелеком туһааннаах үлэһиттэрэ холбуу иликтэр. Онон бу былаһааккаҕа ити боппуруоһу быһаарсыахтаахпыт.
Биһиги нэһилиэкпитигэр “Муома” айылҕа пааркатын сирэ-уота киирэр — 3000-тан тахса м. үрдүктээх Победа хайа, мраморнай хайа бааллар. Туристар сылы быһа сылдьаллар, онон сыыйа туристическай нолуогу киллэрэр былааннаахпыт.
Эдэр исписэлиис кэлэр түгэнигэр олордор сир баар. Былырыын “Хаарбах дьиэттэн көһөрүү” бырагырааматынан уоннуу кыбартыыралаах икки дьиэ тутуллубута. Онно эдэр исписэлиистэргэ диэн толору хааччыллыылах үс кыбартыыраны муниципальнайга ылбыппыт.
2024 сылтан саҥа ФАП үлэлии турар. Оскуолаҕа 2022 с. федеральнай бырагырааманан хапытаалынай өрөмүөн ыытыллыбыта. “Үтүө дьыала” бырагырааманан спортсааланы туттарар былааннаахпыт.
Сийиэскэ МСУ уонна муниципальнай сэбиэттэр былаһааккаларыгар үчүгэй кэпсэтиилэр бардылар. Араас этиниилэри, баҕа санаалары иһиттибит. Бу туруоруллубут боппуруостар үчүгэйдик үөрэтиллэн, сокуон-быраап, атын да өттүнэн бары үлэҕэ киириэхтэрин баҕарабыт.