Улуу Аҕа Дойду сэриитэ саҕаламмытыгар, Үөһээ Бүлүү улууһун Далыр нэһилиэгин 22 оҕолоох Акыымнар дьиэ кэргэттэрин үс эдэр уолаттара төрөөбүт дойду көмүскэлигэр туруммуттара.
Бырааттыы Баһылай, Ньукулай уонна Бүөтүр дьылҕалара тус-туспатык салаллыбыта: биирэ сэрии толоонугар айаннаан иһэн, ыалдьан дойдутугар төннөргө күһэллибитэ, иккиһэ сэрииттэн тыыннаах эргиллэн кэлэн, 14 оҕоҕо күн сирин бэлэхтиир, үһүс уол тыыннаах эргиллэн кэлэн, 95 сыл дьоллоохтук олорбута, Үөһээ Бүлүү улууһугар бүтэһик тыыннаах хаалбыт бэтэрээн быһыытынан албан аата улуустааҕы история уонна этнография түмэлигэр үйэтитиллэр…
Акыымнар төрүттэрэ
Акыымнар диэн сыдьаантан, ол эбэтэр Татьяна Герасимовна Герасимова уонна Аким Акимович Васильев дьиэ кэргэттэрэ 22 оҕоҕо күн сирин көрдөрбүттэрэ. Ол саҕанааҕы сут дьыллара ким олоҕун сарбыйбатаҕа баарай, бу оҕоттон ким аччыктаан, ким ыалдьан кыра саастарыгар төннүбүттэр. Онтон сорохторо ол сут, ыарахан кэмнэри «быһа түһэн», 9 оҕо киһи-хара буолан улааппыттара. Бастакы кыыс Анна эдэр сааһыгар ыарахан ыарыыттан өлбүт, киниттэн оҕо-уруу суох. Иккис уол Михаил, үһүс оҕо Василий-1. Төрдүс оҕо Николай Акимович эмиэ сэрии бэтэрээнэ, Үөһээ Бүлүү улууһу Далыр нэһилиэгин олохтооҕо, Онтон Бүөтүр төрүүр. Итиэннэ Василий-2 бырааттарыттан оҕо эмиэ хаалбатах, Мария-1 кыыс 7 оҕо, Мария-2 оҕо суох уонна Екатерина (иитийэх оҕо, Татьяна Герасимовна бииргэ төрөөбүт эдьиийэ өлбүтүгэр ылбыттар) эмиэ бэйэтин кэнниттэн аатын ааттатар оҕото-уруута суох.
Улахан дьиэ кэргэн ийэтэ Татьяна Герасимовна 1937 сыллаахха, Аким Акимович 1940 сыллаахха, оҕолоро олох кыраларыгар, үс сылынан быысаһан, хомойуох иһин, ыарахан ыарыыттан олохтон туораабыттара. Тулаайах хаалбыт 9 оҕо ханна, кимнээххэ иитиллибиттэрэ күн бүгүн чуолкайа биллибэт…
Үс бырааттыылар дьылҕалара
Бу бииргэ төрөөбүт 9 оҕоттон 3 уол, ол эбэтэр Ньукулай, Баһылай уонна Бүөтүр Аҕа Дойду уоттаах сэриитигэр ыҥырыллыбыттара. Баһылайдаах Бүөтүр иккиэн бииргэ ыҥырыллан барбыттара эрээри, Баһылай айаннаан иһэн аара, Дьокуускайга быара ыалдьан, сэрии дьиҥ алдьархайын көрбөт, этинэн-хаанынан билбэт дьон ахсааныгар киирэн, үйэтин моҥоон, кэргэнинээн 9 оҕону атахтарыгар туруоран, 80 сааһын үбүлүөйдээри сылдьан, атаҕын тоһутан баран, устунан өрүттүбэккэ суох буолбута.
Онтон Бүөтүр Акыымабыс уһун, дьоллоох олоҕу олорбут, Үөһээ Бүлүү улууһугар тыыннаах хаалбыт бүтэһик бэтэрээнэ этэ, хомойуох иһин, 2018 сыллаахха ахсынньы 7 күнүгэр 95 сааһыгар орто дойду олоҕуттан барбыта.
1943 сыллаахха Ньукулайы, 22 саастаах эдэркээн уолу, сэрии уоттаах толоонугар ыыппыттара. 1945 сыллаахха тыыннаах эргиллибитэ. 1980 сыллаахха сэриигэ ылбыт бааһырыытыттан ыалдьан, 14 оҕолоох улахан дьиэ кэргэн амарах аҕата 69 сааһыгар олохтон туоруур.
Уоттаах сэрии сыллара…
Бүөтүр Бүлүүтээҕи училищеҕа иккис кууруска үөрэнэ сырыттаҕына, сэрии буолбута. 1942 сыллаахха 19 эрэ саастаах эдэркээн уолу Иркутскай куоракка, медицинскэй пууҥҥа учуутал быһыытынан, 6 ыйдаах полковой оскуолаҕа үөрэттэрэ ыыппыттара. Онтон Монголияҕа байыаннай городокка 15-с разведка батальонугар отделение хамандыырынан ыыппыттара. Онтон Хайлар, Чонгак куораттар туһайыыларынан Квантунскай аармыйаны үлтүрүтэр Японияны утары уоттаах сэриигэ кыттыбыта. Бу туһунан бэтэрээн тыыннааҕар маннык кэпсээн турардаах:
— Сэриигэ барыам иннигэр дойдубар баран кэлэрбин көҥүллээбэтэхтэрэ, онон Бүлүү сириттэн-уотуттан турар бэйэм сэрии толоонугар барбытым. Япония сэриитигэр Хиросима уонна Нагасаки куораттарыгар Америка атомнай буомба түһэрбитэ, ити икки куораттар букатын эстибиттэрэ.
Биһиги 17-с армиябыт хамандыырдара, аппыһыардара, саллааттара чахчы күүстээхпитин көрдөрбүппүт. Сэрии сылларыгар биир кэмҥэ холуодьастан эрэ ууланар этибит, күөл игин суох, барыта кумах дойду этэ, көлүччэ баара уолан хаалбыт этэ. Онно дьоппуоннар хотторон барыыларыгар холуодьаспытын дьааттаабыттар диэн, ууну иһэрдибэттэр этэ. Күнү-күннээн уу испэккэ айанныыр этибит.
Хайлар хайатын туорааһыҥҥа улахан контузия ылбыппын, санитарнай чааска илпиттэрэ. Сэрии саҕаланыытыгар хамандыыр үөрэхтээх аҕыйах этэ, омугунан атааннаһыы суоҕа, нууччалар биһиги курдук аҕыйах ахсааннаах омуктары олус сөбүлүүллэрэ, бэйэм чааспар сахалартан суос-соҕотох этим. Мин кинилэри улахан убайдар диэн ааттыырым. Японияны кытта сэрии бүппүтүн кэннэ дойдубутугар ыыппатахтара, аны Монголияҕа биир сыл сулууспаҕа утаарбыттара, онтон учууталлары демобилизациялыыр уураахха хабылламмын, дойдубар Далырга 23 сааспар 1946 сыллаахха ыам ыйыгар эргиллибитим.
14 оҕоҕо күн сирин бэлэхтээри тыыннаах эргилиннэҕэ…
Акимов Николай Акимович сэрииттэн кэлэн баран, оскуолаҕа, холкуоска биригэдьииринэн, почта таһааччынан, ас маҕаһыынын атыыһытынан, онтон өр кэмҥэ ыскылаат сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Сэриигэ ылбыт эмсэҕэлээһиниттэн доруобуйата мөлтөөн, ыалдьан, 1980 сыллаахха олохтон туораабыта. Кини бойобуой уордьаннара, мэтээллэрэ, Албан Аат III истиэпэннээх уордьана, үбүлүөйдээх мэтээллэрэ олоҕун суолун туоһулууллар, үтүө майгыта оҕолоругар, сиэннэригэр, хос сиэннэригэр өрүү холобур буолар.
Кини сындылҕаннаах сырыыта хайдах саҕаламмытын, хайдах сэриилэспитин, түмүктээбитин маннык кэпсээбитэ сурукка-бичиккэ үйэтитиллибитэ:
“Кыһыл Армия кэккэтигэр 1943 с. бэс ыйын 5 күнүгэр ыҥырыллан барбытым. Онтон 5 ый Монголияҕа снайпер үөрэҕэр үөрэммитим. Ол кэнниттэн 1943 сыл сэтинньи саҥатыгар биир түүн улахан түрүбүөгэ буолбута. Онтон хамаанда иһилиннэ: «Фроҥҥа бараҕыт, онон үчүгэйдик таҥныҥ». Бэрт өр айаннаан, эмиэ түүн, ойуур ортотугар «түһүҥ!» диэн хамаанда кэллэ. Биһиги бары түстүбүт. Бэрт элбэх киһи кэлбит этэ. Дьэ, ойууртан сэриибит тыаһа иһиллэр, улахан орудиелар тыастара бэрт ыраах “буҥ” гынар, сир кытта ньиргийэргэ дылы гынар…
Иккис Белорусскай фронт оборуонатыгар, дьэ, тиийэн кэллибит. Урут оборуонаҕа турбут саллааттары солбуйа кэлбит эбиппит. Өстөөх оборуонатын уонна биһиги турар оборуонабыт икки ардыгар сүүрдэ сытар үрэх баара. Кэтитэ 10-ча миэтэрэ, дириҥэ сорох сиринэн 1,5 миэтэрэ, сорох сиринэн чычаас. Бу оборуонаҕа биһиги ый аҥаара турдубут. 1943 сыл ахсынны саҥатыгар сарсыарда эрдэ оборуона иһигэр, саҥа сэриигэ киирэр саллааттарга арыгы иһэртилэр. Ол кэнниттэн 9 чаас саҕана: «Атаака!» — диэн хамаанда кэллэ. Киһи сүрэҕин долгутар улахан суостаах хамаанда этэ. Ол сарсыардаттан ыла өстөөх ньиэмэстэри кытта хааннаах кыргыһыыга киирбиппит. Ити үрэҕи сорохтор кэһэн, сорохтор далаһанан тахсаммыт, ньиэмэс маҥнайгы траншеятын ылбыппыт. Иккис атаакабытыгар киирдибит. Бу атаака өссө ордук кутталлаах этэ. Оттоох-мастаах буолан, ол эрэн, бу атаакаҕа биһиги өттүттэн өлүү сэдэх, араанньа буолуу да аҕыйах, онон иннибит диэки тохтоло суох бардыбыт. Итинник сэриилэһэн, хас да күн баһаам сири бардыбыт. Хас да кыра дэриэбинэни ыллыбыт. Алта суукка устата тохтоло суох атах сэриитигэр сылдьан баран, сэттис күммэр атахпар чэпчэки баас ылан, санчааска киирбитим.
Сотору санчаастан тахсан, биир ый курдук 76 мм пушка үөрэҕэр үөрэнним. Онон үөрэнэн, сэрээттээччи (заряжающай) эбээһинэһин ыллым. Онтон бастакы Украинскай дивизияҕа II артиллерийскай полкаҕа түбэстим. Польша сиригэр иккис эргииргэ киириибин саҕалаатым. 76 мм пушкаҕа сэрээттээччинэн сырыттым, өр соҕус. Польша сиригэр сэриилэһэ сылдьан, мин наводчигым улаханнык бааһыран санчааска барбыта. Кини оннугар хамандыырым миигин наводчигынан анаабыта. Наводчик диэн улахан эппиэттээх пост буолар. Польша сирин ити курдук этэҥҥэ ааһан, Германияҕа киирдибит. 1945 сыл олунньу бүтэһигэр Германия биир улахан бырамыысыланнастаах куоратын — Кенигсберы — үс түүннээх күн устата үөһэнэн сөмөлүөт, алларанан тааҥка, “Катюша”, артиллерия, пехота уонна кавалерия сэриилээн ылбыппыт. Ити улахан хаан тохтуулаах сэриигэ кыттыым иһин мэтээл биэрбиттэрэ.
Кулун тутар саҥатыгар инники киирбиигэ биир сибээс быстыбытын, ону оҥорорго икки саллаакка миигин эбии биэрдилэр. Түүн хараҥаҕа бардыбыт, үс буолан. Ол баран истэхпитинэ, ойууртан үөhэ ракета ыттылар. Ол кэнниттэн биһигини көрдүлэр быһыылаах. Аптамаатынан ытыалаатылар. Онуоха уолаттарым миэхэ: «Хаптайан баран сүүр!» — диэтилэр. Истээт, хаптайан баран уонча миэтэрэни барбытым кэннэ, өстөөхтөр эмиэ ракета ыттылар. Онно биир уолум: «Сыыллан кэл», — диэтэ. Ону истээт, сыыллан бардым. Ол истэхпинэ, өстөөхтөр аптамаатынан быыстала суох ыт да ыт буоллуллар. Онтон биирдэ тугу да билбэккэ бардым. Кэнники биирдэ өйдөнөн кэллим. Арай, икки саллаатым миигин икки окумалбыттан ылан баран, илдьэн иһэллэр эбит. «Харабыыным хаалбыт», — диэбиппэр, дьонум: «Ол харабыыҥҥын көрдүү бараары гынаҕын дуо?!» — диэн мөҕөн өлөрө сыстылар. Дьэ, онтон сотору били лииньийэ быстыбыт сиригэр биир дьиэҕэ кэллибит. Бу дьиэ иһигэр наһаа элбэх бааһырбыт дьон сытар эбит. Манна биир санитарка баара. Мин төбөбөр бааһырбыт этим, онтубун бэрэбээскилээн биэрдэ. Төбөм хаана көхсүбүнэн сүүрэн, аллараа уллуҥахпар түһэн, бачыыҥкам иһигэр нылбыҥнаан, хаамарга куһаҕан баҕайы этэ. Уолаттарым лииньийэлэрин салҕаан оҥорон бүтэн: «Чэ, бардыбыт», — дэстилэр. Төннөрбүтүгэр атын сиринэн эргийэн бардыбыт, этэҥҥэ кэллибит. Сарсыарда миигин илдьэ сылдыбыт уолум хамандыырбар араапар оҥордо: «Рядовой Акимов төбөтүгэр бааһырда, туруга үчүгэй», – диэн. Онтон хамандыырым миигин ыҥыран ылла: «Табаарыс Акимов, санчааска бараҕын, үтүөрдэххинэ, бу чааскар кэлэҕин», — диэн баран кыра сурук биэрдэ. Чааһым аадырыһын биэрбит эбит. Мин сарсыарда аһаан бүтэ иликпинэ ыҥырдылар. «Таҥын, санчааска бардыбыт», — диэн биир саллаат эттэ. Сабыылаах массыынанан бардыбыт. Аҕыйах чааһынан санчааска кэллибит. Манна 13 хонукка эмтэнэн үтүөрдүм. Онтон урут сылдьыбыт чааспар эргиллэн кэллим. Ол кэлбиппэр, полк хамандыыра Албан Аат III истиэпэннээх уордьаныгар түһэрбитин туһунан эппитигэр, олус үөрбүтүм. Онон, билигин түөспүн Албан Аат уордьана уонна мэтээллээр киэргэтэллэр. Ити кэннэ үһүспүн уоттаах сэриигэ киирэн, сэрии бүтүөр диэри этэҥҥэ Берлин куораты aaha сылдьыбытым», — диэн тыыннааҕар кэпсээбитэ.
Бу курдук, бырааттыы Акыымаптар – өй-санаа, хорсун быһыы уонна дьылҕаҕа бэринии холобурунан биллэллэр. Кинилэр кырдьыктаах олохторо, дьоруойдуу быһыылара кэлэр көлүөнэлэргэ билигин да умнуллубат.
Бүгүн, Кыайыы 81 сыллаах күнүгэр, эйэлээх олоҕу уһансыбыт ытык-мааны дьоммутун өйдүүр уонна кинилэргэ барҕа махталбытын тиэрдэр күммүт буоларын, биһиги, кинилэр сыдьааннара умнуо суохтаахпыт…
Валентина Догоюсова
Сообщение Үс дьылҕа, үс кыайыы… появились сначала на Улус Медиа.