“Дьиэ кыылын-сүөлүн иитии ойоҕос бородуукталарын туһунан” диэн, дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэринэн, “Балбаах сокуона” 2023 сыл кулун тутарыттан күүһүгэр киирбитэ. Туһааннаах сокуон хайдах үлэлиирин билээри, Россельхознадзор Саха сиринээҕи салаатын судаарыстыбаннай иниспиэктэрэ Семен Габышевтан туоһуластыбыт.
– Бу 248-с №-дээх федеральнай сокуон күүһүгэр киирэн туттулларын, сүрүннээн, ынах сүөһүнү иитиинэн дьарыктанар тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрэ, бааһынай хаһаайыстыбалар “сокуон ирдэбиллэрэ Саха сирин усулуобуйатыгар дьүөрэтэ суохтар, толорорго уустук уонна элбэх үбү-харчыны эрэйэрэбит” диэн, утарсыбыттара. Онтон сыыйа ылыннылар. Манна таарыйа холобурдаан эттэхпинэ, дойду киин уобаластарын хаһаайыстыбалара эрдэ айылҕаны киртитии иһин сыл аайы мөлүйүөнүнэн үбү төлүү олорбут буоллахтарына, саҥа сокуон киириэҕиттэн эбии ороскуотураллара тохтоон, “биһиги туһабытыгар ылыллыбыт сокуон эбит” диэн биһирээтилэр.
– Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн хас хаһаайыстыба (кэпэрэтиип, пиэрмэр) сүөһүтүн ноһуомун органическай уоҕурдууга туһанарын (эргииргэ таһаарарын) туһунан биллэрэрий?
– Сокуон олоххо саҥа киирэрин саҕана элбэх иһитиннэриини туппуппут. Ол курдук, 2024 сыллаахха 800, былырыын 454 хаһаайыстыбаттан биллэрии кэлбит буоллаҕына, бу сылга – 374. Маҥнай утаа толоруутугар уонна анаалыс туттарыытыгар кэккэ өйдөммөт түгэннэр үөскүү сылдьыбыттара. Онон сиэттэрэн элбэхтэ мунньахтаан, төгүрүк остуоллары, ВКС нөҥүө кэпсэтиилэри тэрийэн, быһаарар-өйдөтөр үлэни ыыппыппыт.
– Биллэрээччи ахсаана эбиллиэхтээҕэр тоҕо көҕүрээн иһэрий?
– Бааһынай хаһаайыстыбалартан киирии тоҕо эрэ аҕыйаан иһэр. Оттон производственнай кэпэрэтиип, ХЭУо киэптээх улахан хаһаайыстыбалар сыл аайы биллэрэллэр.
– Өскөтүн, биллэриини хойутаан, ахсынньы 31 күнүн аһаран баран биэрдэххэ, аахсыллыбат, ылыллыбат дуо?
– Олохтоммут бэрээдэк быһыытынан, туһааннаах хаһаайыстыба туттуохтаах ноһуомун туһунан сибидиэнньэлээх (куб. м ыйыллар) биллэрии суругу сыл аайы ахсынньы 31 күнүгэр диэри ыытыахтаах. Ыыппатаҕына, сүөһүтүн ноһуома тобоҕунан ааҕыллар. Өскөтүн, биллэриитэ хойутаан кэллэҕинэ, сокуон ирдэбилинэн кыайан ылыныллыбат.
– Атыыга таһаарар эрэ буоллаҕына, эбэтэр бэйэтэ туттарыгар эмиэ биллэриэхтээх дуу?
– Хаһаайыстыба сүөһүтүн ноһуомун бэйэтин туһатыгар уоҕурдуу быһыытынан туттар буоллаҕына даҕаны, булгуччу биллэриэхтээх. Биллэрбэтэҕинэ,“тобох” курдук көрүллэр.
– Сүөһүлээх ыал эһиэхэ иһитиннэрэн баран, балбааҕын курсутан уоҕурдуу быһыытынан атыыга таһаарыан сөп дуо? Эбэтэр хайаан даҕаны урбаанньыт буолара ирдэнэр дуу?
– Тус кэтэх хаһаайыстыбалаах дьоҥҥо бу сокуон дьайбат. Атыыны-эргиэни хонтуруоллуур, сүрүннүүр атын сокуоннар бааллар. Манна сыһыаран быһаардахха, туһааннаах сокуон тэриллиилээх хаһаайыстыба уоҕурдуутун тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаммат киһиэхэ (ыалга) биэрэрин хааччахтыыр. Ол гынан баран, үөһэ бэлиэтээбитим курдук, бу сокуон биирдиилээн дьоҥҥо (сокуон тылынан, физическэй сирэйдэргэ) сыһыана суоҕун быһыытынан тыа сиригэр сүөһүтэ суох уонна куорат даачалаах ыаллара оҕуруоттарыгар туттаары, хортуоппуйдарын сиригэр уоҕурдуу киллэрээри, сүөһү ноһуомун кэтэх хаһаайыстыбалаах ыаллартан, бытархай бааһынайдартан ылан уоҕурдуу быһыытынан тутталлара хааччахтаммат.
– Семен Семенович, сокуон ирдэбиллэриттэн тугу чорботон бэлиэтиэҥ этэй?
– Сокуон ирдэбиллэрэ РФ бырабыыталыстыбатын “Сүөһү иитиитин ойоҕос бородуукталарын туһаныыга ирдэбиллэри бигэргэтии туһунан” диэн 1940-с №-дээх уурааҕар ыйыллаллар. 2024 сыл ыам ыйын 2 күнүттэн “Административнай быраабы кэһиилэр тустарынан РФ Кодексыгар уларытыылары киллэрии туһунан” диэн 86-с №-дээх федеральнай сокуон күүһүгэр киирбитэ. Бу сокуоҥҥа “Административнай кодекс 8.6 ыстатыйатын 2-с чааһыгар балбааҕынан сири киртитии иһин административнай эппиэтинэс туттуллар” диэн эбии киллэриллибитин санатабын.
Сокуон ирдииринэн, сүөһү ноһуома лабораторияҕа чинчийиллэн эрэ баран биирдэ бааһынаҕа киллэриллиэхтээх. Балбааҕы ол иннинэ анал оҥоһуулаах былаһааккаҕа мунньан, куурдан-хатаран курсутуллуохтаах. Уруккулуу “тааҥка” оҥорон бааһынаҕа тиэйии бобулларын билигин бары билэллэр. Маннык көстүүнү Росприроднадзор хонтуруоллуур, айылҕаҕа тулалыыр эйгэҕэ буортутун ааҕан төлөбүр түһэрэр.
Дьиҥинэн, биһиги өттүбүтүнэн ыстарааптанааччы аҕыйах. Тоҕо диэтэххэ, ынах сүөһүнү иитиинэн дьарыктанар тэриллиилээх хаһаайыстыбалар сокуону төһө тутуһалларын бэрэбиэркэлииргэ бырабыыталыстыба анал дьаһалы таһаарыах эбэтэр борокуратуура ирдэбил түһэриэх тустаахтар. Онон бэрэбиэркэ оҥорбокко эрэ кэтэхтэн кэтээн көрөн, сокуону кэһиини буллахпытына, хаһаайыстыбаларга сэрэтии биэрэн, ханнык быраабыла туох ирдэбиллэрин кэспиттэрин сиһилии ыйабыт уонна туораталларын ирдиибит.
– “Балбаах сокуонугар” быһаччы сыһыаннаах министиэристибэ салалтатын, улахан хаһаайыстыбалар салайааччыларын уонна нэһилиэктэр дьаһалталарын кытта бииргэ үлэлээһин хайдах тэриллэрий?
– Сокуон үлэтигэр быһаччы сыһыаннаах биэдэмистибэлэр мунньахха ыҥырдахтарына, тиийэн кыттабыт. Хаһаайыстыбалартан биһиэхэ төлөпүөннээтэхтэринэ, сүбэ-ама биэрэбит. Сорох хаһаайыстыбалар саҥа ирдэбилинэн “Иниспиэктэр” мобильнай сыһыарыы нөҥүө “профилактическай визит” оҥортороллор.
Василий Никифоров. СИА хаартыската
Сообщение Балбаах уоҕурдуу эбэтэр тобох буолара сүөһүлээх хаһаайынтан тутулуктаах появились сначала на Улус Медиа.