Олохпут тутула уларыйбытын кэнниттэн саха айылгыта уһуктан, көрбүөччүлэр, норуот эмчиттэрэ, былыргынан ойууттар-удаҕаттар, үөдүйбүттэрэ. Кинилэр ортолоругар айылҕаттан айдарыылаахтар баалларын билэбит. Мин олохпор биир дьикти киһилиин алтыһан ааспыппын кэпсиэхпин баҕарабын.
Арай биир сайын куораттан дойдубар бараары автовокзалга такси кэтэһэ олордохпуна, туораттан ким эрэ одуулуурун сэрэйэн, хайыһан көрбүтүм – үөлээннээҕим киһи тонолуппакка көрөн олорор эбит. Мин хайыспыппын көрөн, мичээрдииргэ дылы гынна уонна ойон туран, миэхэ чуо утары хааман кэлэн, илиитин биэрэн дорооболосто, көхсүн этитэн баран, билэр киһилии ааппын ааттаата. Чыпчылыйыах икки ардыгар кимин өйдүү сатаатым даҕаны, төбөбөр төрүт киирбэтэ.
Онуоха киһим: “Хайа, билбэтиҥ дуу? Оҕо сылдьан, оскуолаҕа төрдүс кылааска бииргэ үөрэммиппит ээ. Мин Өлүөһүк диэммин, өйдүүрүҥ дуу?” – диэтэ. Оҕо сааһым кэрчик кэмнэрэ киинэ лиэнтэтинии элэҥнээтилэр. Өлүөһүгү туоратарбытын, атаҕастыырбытын өйдөөн кэллим. Дохсун оҕо саас олуона быһыыларыттан кыбыста санаатым. Төрдүс кылааска үөрэнэ сырыттахпытына, аҕатынаан хотон тутар нууччалар биригээдэлэрин кытта эмискэ баар буолан хаалбыттара. Ийэлэрэ суоҕа, ону токкоолоспотохпут. Биригээдэ дьоно эргэ дьиэни сөргүтэн кыстаабыттара. Оччолорго тутуу биригээдэлэрэ кэлэллэрэ сонун буолбатах этэ. Нууччалар кыһыннары-сайыннары дэлээнэҕэ үрдүттэн олорон, бэл, сопхуос үлэһиттэрин оттук мастарын кэрдэн биэрэллэрэ. Кэм ирдэбилинэн үлэни даҕаны үлэлииллэрэ, арыгыны даҕаны иһэллэрэ. Тыа сирэ муҥутаан сайдан, киһи-сүөһү тоҕуоруһан, үлэ-үөрэх барыта социалистическай куоталаһыынан сыаналанара.
Өлүөһүгү маннааҕы оскуола боруогун атыллыаҕыттан олохтоох оҕолор туораппыттара. Кыра, хачаайы диэннэр сэнииллэрэ. Онно эбии таҥаһа табах-арыгы сыттааҕыттан сиргэммитэ буолан, ким даҕаны табаарыстаһа сатаабатаҕа. Онон паартаҕа соҕотох олороохтообута. Баҕар, үөрэҕэр дьоҕурдааҕа буолуо эрээри, дьиэтигэр ким кинини дьарыктыай. Ол быыһыгар сотору-сотору ыалдьан, балыыһаҕа киирэрэ. Үөрэнэр-үөрэммэт сырыттаҕына, саас көһөн барбыттара. Өлүөһүк биир дьыл үөрэнэригэр оҕолортон атаҕастанан, учууталлартан туоратыллан, наар үтүргэҥҥэ сылдьан, туох даҕаны сырдык өйдөбүлү хаалларбатах эбит.
– Ээ, дьэ өйдөөтүм.
– Кыбыстыма. Ааспыт аастаҕа…
– Үтүмэннээх элбэх дьыл уута-хаара сүүрүгүрэн аастар даҕаны, эчи киһини өйдүүрүҥ сүрдээх эбит.
– Ээ билэн-билэн, барыгытын өйдүүбүн…
– Өлүөһүк, билигин ханна бааргыный, тугу үлэлиигин?
–Хотунан-соҕуруунан эргийэ сылдьабын. Дьон туһугар үлэлиибин.
Өлүөһүк хачаайы, намыһах эбит, арай, киһи утары көрбөт уоттаах харахтаах. Бэйэтин туһунан сиһилии кэпсиэн баҕарбатын өйдөөтүм.
– Өлүөһүк (кимин-тугун билбэт буоламмын оҕо эрдэҕинээҕитинэн ааттыыбын), ханналаатыҥ?
– Эһиги диэки.
– Онно туохха?
–Ээ, ыҥырбыттара… – Эмиэ таайтарыылаах баҕайытык хоруйдаата.
Бу кэмҥэ таксибыт кэлэн, тахсар аан диэки дьүккүстүбүт. Үөрэммиппитинэн, анньыалаһан-үтүөлэһэн, УАЗ массыынаҕа симилиннибит. Оннубун булан, түннүгүнэн көрбүтүм, Өлүөһүк дьоҕус үрүсээгин туппутунан, бүтэһигинэн киирэн эрэр. Массыына үктэлигэр атаҕын сыыһа үктээн, утары олорор дьахтарга баран түстэ. Дьахтар өлөн эрэрдии сарылаат, ыыс-бурут тылларынан Өлүөһүгү үөхтэ: “Чиччик баара итирэ-итирэ киһиэхэ сапта түһэр дуу!”
Өлүөһүк муҥнаах саҥарбата. Кыратын-хачаайытын аанньа утарыласпатын иһин сэнээн, дьахтар бэйэтиттэн бэйэтэ кыынньан, өрө хабытайдана олордо. Аргыстарбыт кэрээнэ суох быһыыттан бөтө бэрдэрбиттии, эмиэ ким даҕаны тыл быктарбат. Арай, Өлүөһүк: “Алҕас-алҕас, бырастыы гын”, – диэмэхтээтэ. Дьахтарбыт кэнникинэн кыраан-таныйан барбытыгар, истэ сатаан баран тулуйбаккабын, Таанньаны билэбин оҥорон: “Бэйи, тохтоо эрэ. Кини эйиэхэ соруйан охтубата ээ уонна бырастыы гыннарда дии”, – диэбиппэр, аны мин үрдүбэр түстэ: “Эн даҕаны, ойоҕостон ойох көрдөөбүккэ дылы, тоҕо аллараа сыҥаах буоллуҥ?! Киһи билэр күөлүн балыга этиҥ дии!”
Суоппар тулуйбата быһыылаах, магнитофонун муҥутууругар холбоот, массыынатын үктээн кэбистэ. Солуута суох түрүлүөнтэн тэһииргээн, Өлүөһүктүүн кэккэлэһэ олордорбут даҕаны, айах атан кэпсэппэтибит. Нуктаабыта буола олорон, көрбүтүм – Өлүөһүк сирэйэ-хараҕа дьиппиэрэн, били дьахтары чыпчылыйбакка, муус курдугунан көрөн олорор. Киһи маннык уларыйа охсорун урут көрбөтөх буоламмын, этим сааһа аһылынна, куйахам күүрдэ. Өлүөһүк көннөрү дьонтон уратытын биллим, улахан айылҕалааҕын сэрэйдим.
Кэлиэхтээх сирбитигэр түспүппүт кэннэ аргыһым: “Олохтоох киһи, биир сиргэ илдьэн биэриэҥ дуо? Эрэйгин төлүөм”, – диэбитигэр сөпсөһөн, тоҥхох гынным. Ыйбыт сис тыатыгар түөртүүр саҕана матасыыкылбынан илдьэн биэрдим. Төһө даҕаны дьиктиргээтэрбин: “Тоҕо манна кэллиҥ?” – диэбэтим. Өлүөһүк кэлбит сирин-уотун сирийэн көрдө уонна: “Аны үс хонугунан манна кэлээр”, – диэтэ.
Кинилиин алтыстаҕым аайы соһуйарым, толлорум элбээн иһэр. Үс күн тугу аһаан-сиэн сылдьыаҕын, ханна хонуоҕун ыйыталаспатым. Үс хонон баран кэллим. Киһим били түһэрбит сирбэр охтубут мас сытарыгар олорор. Сирэйэ-хараҕа сырдаабыт, туттара-хаптара сытыырхайбыт. Ойон туран илии тутуһан дорооболосто, санныбыттан таптайда уонна: “Маладьыас!” – диэтэ. Кэпсэтиибит онон бүттэ.
Айаннаан иһэн: “Биһиэхэ чэйдиир инибит?” – диэбиппэр баһын быһа илгиһиннэ. Үргүлдьү өрүскэ аҕаллым. Боруом хоҥноору турар буолан, эмиэ кэпсэппэккэ хааллыбыт. Илии тутуһарбытыгар Өлүөһүк харахпын утары көрөн туран: “Сискин тымнытыма, барыта үчүгэй буолуо. Миигин илдьэ сылдьыбыт сиргэр хаһан даҕаны барымаар, билэ-көрө сатаамаар”, – диэт, имнэнэн кэбистэ. Онтон барыах курдук буолан иһэн: “Били дьахтары кыратык үөрэттим, аны хаһан даҕаны дьону сэниэ суоҕа, илдьиппин тиэрдээр, дьоҥҥо итинник сыһыаннаспатын. Кэмэ кэллэҕинэ, маҥан ат буоламмын түүлүгэр киирэн эмтиэм”, – диэн баран, таабырын киһи боруомҥа киирэн хаалла…
Өлүөһүгү атаараат, чэпчээн хааллым. Кытылтан тэйэн эрэр боруому көрө туран, маҥан ат, сис туһунан эппитин санаан, хас даҕаны сылы быһа эрэйдээбит сиспин араастаан имитэн-хомутан көрдүм эрээри, ыалдьар сибикитэ биллибэтэҕиттэн илдьэ сылдьыбыт манньабар эмтээбитин сэрэйдим. Үөрүүбүттэн тэйэн эрэр боруомҥа далбаатаатым уонна икки эрбэхпин чочоҥнотон көрдөрдүм. Ол иһин даҕаны, икки түүн субуруччу түүлбэр маҥан атынан көтүппүппүн кэргэммэр кэпсээбиппэр:“Ат – дьахтар сүрэ, атын ойохтоноору гыммыккын быһыылаах”, – диэн тойонноон, хабырыйса сыспыппыт, онтум баара Өлүөһүк ийэ кыыла сылдьыбыт эбит.
Сотору Таанньа охсор ыарыыга охтубутун, куоракка балыыһаҕа киирбитин иһиттим. Күннээҕи түбүккэ үтүрүйтэрэн, илдьиппин олох даҕаны умнан кэбиспиппин. Биир күн анаан-минээн Таанньалаахха тиийбиппин дьиэ ааныгар Таанньа ийэтэ көрүстэ. Балбаара сааһыгар дьүөрэтэ суох биллэрдик кырдьыбыт көрүҥнээх.
– Дорооболоруҥ! Таанньаҕа наадалаах этим.
– Таанньа орон киһитэ буолан сытар. Дьөрү саҥарбат. Ити хоско сытар. Киир, аас.
Эмп сытынан тунуйбут хоско киирбитим Таанньа этиргэн бэйэтэ хайа охсор аҥаара хаалбыт, хараҕын уота умуллубутун көрөн, туох диэхпин билбэккэ, тэпсэҥнээтим. “Таанньа, дорообо! Мин илдьит этэ кэллим. Быйыл сайын таксига биир киһини саҥарбыккын, үөхпүккүн өйдүүрүҥ буолуо. Улахан айылҕалаах киһини өһүргэтэҥҥин бу буолан сытаҕын. Ол киһи “дьону сэниирин тохтоппут буоллаҕына, түүлүгэр маҥан ат буолан киирэн эмтиэм диэн илдьиттээбитэ”, –диэн сорукпун толороот, бараары туран Таанньаны көрбүтүм, хараҕын дьүккэтэ уунан туолбут.
Хас даҕаны ый буолан баран, арай, маҕаһыыҥҥа Таанньаны көрсө түстүм. Хаһааҥҥыттан эрэ билэр киһитинии истиҥник дорооболосто, тугу эрэ этээри батыста эрээри, кыайан саҥа таһаарбата.
***
Олохпор итинник дьиктигэ түбэһэн турабын. Ол иһин биллибэтинэн-көстүбэтинэн айылҕалаах дьон баарыгар итэҕэйэбин. Өлүөһүк барахсан билигин ханна эрэ, биллибэккэ-көстүбэккэ сылдьан, бэйэтэ эппитинии, дьонтон кэлтэгэй кэппиэйкэ, соххор солкуобай харчыны ылбакка, ыарыһахтар түүллэригэр маҥан ат буолан көстөн эмтии сылдьар буолуохтаах диэн эрэнэбин. Өлүөһүк оҕо эрдэҕиттэн ойууҥҥа уһуллан эттэтэн ыалдьарын билбэккэ, балыыһаҕа киллэрэн, араастаан эмтии сырыттахтара. Кэмэ оннуга…
Иннокентий Попов-Оҕуруоттаах
Суотту, Уус Алдан
Сообщение Чараас эйгэ: Өлүөһүк маҥан ата появились сначала на Улус Медиа.