Хомус — саха норуотун былыргыттан үгэс буолбут музыкальнай үстүрүмүөнэ, варган биир көрүҥэ. Кини устуоруйата 5 тыһыынчаттан тахса сыллаах. Хомус тимир тиэрбэстэн (үксүн уус илиитинэн оҥоһуллар) уонна имигэс тылтан турар. Саха норуотун култууратыгар бу үстүрүмүөн ураты, ытык суолталаах. Былыр ойууннар айыылары, иччилэри кытта алтыһалларыгар уонна дьону ыарыыттан эмтииллэригэр туһаналлара. Хомус тыаһа тайҕа улуу тыалыгар эбэтэр өрүс ньиргийиитигэр майгынныыр. Кини биир тэҥник, долгулдьуйа тахсар дорҕооно айылҕа, көтөр-сүүрэр саҥатын үтүктэр. Аныгы култуураҕа хомус бэйэтэ туспа, тутулуга суох үстүрүмүөн быһыытынан биллэр, ону тэҥэ хабарҕа ырыалаах ансаамбылларга киэҥник туттуллар.
СӨ Култуура сылын чэрчитинэн бүгүн сэһэргэһэр ыалдьыппыт хомусчут-виртуоз Егор Трофимович Никифоров. Кини Дьокуускай куоракка төрөөбүт, манна оскуоланы бүтэрбит. Төрдө — Үөһээ Бүлүү.
— Егор, хомуһу кытта хайдах билсибиккиний? Бастакы үстүрүмүөҥҥүн өйдүүгүн дуо? Оҕо сылдьан биллиилээх хомусчуттары көрөн иэйииҥ киирэн саҕалаабытыҥ дуу, эбэтэр бэйэҥ туспа суолунан үөрэммитиҥ дуу?
— Кыра эрдэхпинэ, 5-6 саастаахпар, «Айархаан» бөлөххө Альбина Дегтярёва хайдах хомустуурун истэн, хомусчут буолар баҕа санаа үөскээбитэ. Онтон ыла Туймаада ыһыаҕар хомус тыаһын анаан-минээн истэр буолбутум. Кыра оҕо буоламмын, баҕаран туран, айахпар ньуосканы, биилкэни укта-укта хомустаабыта буолар этим. Дьэ ол кэннэ, 4-с кылааска үөрэнэ сырыттахпына, төрөппүттэрим бастакы хомуспун бэлэхтээбиттэрэ. Оччолорго сатаабат буоламмын, эбээм Александра Михайловна хайдах тутарга, тардарга кыралаан үөрэппитэ.
Онтон «Айархаан» бөлөх, Альбина Дегтярёва, Юлиана Кривошапкина, Олена Уутай толорууларын истэммин, бэйэм үөрэнэн барбытым. Мин саҥа хомуһунан дьарыктанан эрдэхпинэ, хомусчут-виртуоз Владимир Дормидонтов аан дойдуну кэрийэн, аата-суола биллэ сылдьар кэмэ этэ. Кинини холобур оҥостон, толоруутун истэн, иэйиим өссө эбиллибитэ. Ол саҕанааҕы биллэр хомусчуттары барыларын холобур оҥосторум.
Арай биирдэ, 8-с кылааска үөрэнэ сырыттахпына, ийэм дьүөгэтэ «Айар хаан» 10 күннээх кууруһугар суруттарбыта. Онно 10 күн устата кытаанахтык бэлэмнэммиппит. Оҕолору икки бөлөххө араарбыттара: саҥа саҕалааччылар уонна уопуттаахтар. Ийэм дьүөгэтэ миигин: «Уопуттаахтар бөлөхтөрүгэр киир», — диэн сирдээбитэ. Ол саҕана Айсен Аммосов «Айархаан» солиһа этэ, киниэхэ 10 хонук үөрэнэммин, хомус эйгэтигэр ааным киэҥник арыллыбыта. Улаатан да баран, билиҥҥээҥҥэ диэри ол үөрэммит күннэрбин олус сылаастык, махтана саныыбын.
2014 сыл сааһыгар, кулун тутарга, Саха сирин дэлэгээссийэтигэр киирэммин Дубайга буолбут бэстибээлгэ кыттыбытым. Онно сылдьан элбэх араас дьону кытта билсибитим. Дьиэбэр кэлэн баран, бэстибээл кэнниттэн иэйиим эбиллэн, төбөм ыалдьыар диэри хомустуур буолбутум. Устудьуоннуур кэммэр активистар күрэхтэригэр мэлдьи хомустуурум. Хомуһа суох сырыттахпына, тугум эрэ тиийбэт курдук буолааччы.
2021 сыллаахха үһүө буолан бөлөхпүтүн кытта Өлүөхүмэҕэ Олоҥхо ыһыаҕар баран, көхтөөхтүк кыттан, тойуктаан, хомустаан кэлбиппит. Ол сайын дьүөгэм миигин Василина Баланова салайааччылаах «Күн сандаар» бөлөххө киллэрбитэ. Биһиги Никандр Прокопьевич Тимофеев оскуолатын аатын чиэстээхтик илдьэ сылдьыбыппыт. Киниэхэ кылыһахха, тойукка, олоҥхоҕо үөрэммиппит.
— Хомус хаһаайынын бэйэтэ булар дуу, эбэтэр киһи талар дуу?
— Элбэх хомуһу тыаһатан-тыаһатан көрөн баран, «дьэ бу миэнэ эбит» дии санаабыккын талан ылаҕын. Биир тэҥ тыастаах хомус диэн суох, тыаһа араас буолар. Уус киһи илиитинэн, иэйиитин, дууһатын ууран туран оҥорор. Хомус — тыыннаах, куттаах, киһи курдук. Хомус тыаһын батыһа турдаххына, кистэлэҥ ааннары арыйан биэриэн сөп. Мээнэ быраҕаттыы, убаастабыла суох сыһыаннастаххына, хомус өһүргэниэн сөп. Ол иһин олус харыстаан, убаастабыллаахтык илдьэ сылдьыахха наада.
— Хомус киһи өйүн-санаатын, тулалыыр эйгэни ыраастыыр кыахтаах дииллэр, бу кырдьык дуо?
— Ыраастыыр, чахчы. Холобур, киһиэхэ ыарахан күн үүннэҕинэ, сэниэтэ суох буоллаҕына, туга эрэ табыллыбатаҕына, киһи хомустуохтаах. Хомус киһи санаатын ыраастыыр, сэниэ биэрэр, алгыстыыр. Хомустаатахха, туох баар ыарыыны, хом санааны хомус тыаһа ыраастыыр. Хомусчут бэйэтин тардыытынан истээччилэри ыраастыыр, ону тэҥэ бэйэтэ эмиэ ыраастанар.
— Хомуска оонньуургар туох эмэ кистэлэҥ ньымалары туттаҕын дуо?
— Бастатан туран, сөптөөх турукка киирэбин. Холобур, кэнсиэргэ тахсыам иннинэ бэлэмнэнэн, өйбүн-санаабын сааһыланан туруохтаахпын. Хомустуур кэммэр дьон санаатын ыраастыыр турукка киирэбин. Хас биирдии хомусчут тус-туспа ураты ньымалаах, хомус кистэлэҥэ олус элбэх. Дьон сэҥээриитэ, ылыныыта хомусчуту кынаттыыр, күүс-сэниэ эбэр. Наҕараада эрэ туһуттан күрэхтэргэ кыттар сыыһа, кыайыы-хотуу кыттааччы ис санаатыттан тутулуктаах. Истиҥник баҕаран туран кытыннахха эрэ, киһи үрдүкү чыпчаалы ситиһэр кыахтаах. Төһө да бастаан оонньуурга ыарахан курдук сананарын иһин, санаа күүһэ, дьаныардаах үлэ уонна күүстээх дьарык эрэ ситиһиигэ тириэрдэр.
— Аныгы ыччат хомуска сыһыана хайдаҕый? Кэнники кэмҥэ хомус дьон сэҥээриитин ордук ылар буолла дуо?
— Билиҥҥи кэмҥэ эдэр ыччат хомуска, сахалыы итэҕэлгэ, төрүт үгэстэргэ тардыһыыта лаппа үрдээн турар. Саха ыччата хомуһу олус сэҥээрэр, таптаан оонньуур буолла.
— Хомуска саҥа үөрэнэн саҕалааччыларга тугу сүбэлиэҥ этэй?
— Саҥа саҕалааччыларга хаһан да толлумаҥ уонна саллымаҥ диэн сүбэлиэм этэ. Мэлдьи сайда, үөрэнэ туруҥ. Кыратык да ыарахаттары көрсөн бэринэр санаа киирдэҕинэ, тохтоон хаалбакка, дьаныһан туран дьарыктанан, иннигит диэки дьулуруйа туруҥ!
Кэпсэттэ Сайыына Местникова, ХИФУ устудьуона