1945 сыл ыам ыйын 14 күнүгэр хомуньуус баартыйа Саха уобаластааҕы кэмитиэтин бюротугар «Саха омук бырааһынньыгын – ыһыаҕы 1945 с. тэрийэн ыытар туһунан» диэн боппуруос дьүүллэһиллибитэ. Дойдуларыгар төннөн кэлбит байыастары, тыылга кыайыыны уһансыбыт үлэһиттэри чиэстиир Кыайыы ыһыаҕын тэрийэргэ быһаарбыттар.
Этиини обком чилиэнэ, аҕытаассыйа уонна бырапагаанда сэкирэтээрэ А. И. Захаров киллэрбит. Бюро уурааҕар «Саха норуотун ускуустубатын уонна култууратын салгыы сайыннарыыга, үлэлээн иитиллээччилэри түмэ тардыыга ыһыах немецкэй-фашистскай халабырдьыттары кыайбыт норуот өрөгөйдөөһүнүн быһыытынан ыытыллыахтаах» диэн бэлиэтэммит.
Чахчы, 1945 сыл бэс ыйыгар ыһыллыбыт Кыайыы ыһыахтара өтөрүнэн буолбатах Улуу сэриигэ сиэмэх өстөөҕү кыайыыны бэлиэтиир, көҥүлү уруйдуур өрөгөйдөөх, үрдүк үөрүүлээх этилэрэ, ол да иһин билиҥҥэ диэри дьон өйүттэн-санаатыттан умнуллубаттар. Сэрии ыар сылларыгар эрэйи-муҥу көрбүт, кытаанах кыһалҕаны туораабыт, аас-туор олохтон нэһиилэ тыыннаах хаалбыт дьон-сэргэ Улуу Кыайыыны уруйдаан-айхаллаан көрсүбүтэ, санаата көтөҕүллүбүтэ. Эйэлээх халлаан анныгар күүтүүлээх сайыны көрсөн, дьолунан туолбут чороону үөһэ көтөҕөн, Кыайыы ыһыахтара ньиргийбиттэрэ, саха дьонугар салгыы килбиэннээх үлэҕэ күүстэригэр күүс, санааларыгар санаа эппиттэрэ, инникигэ эрэли үөскэппиттэрэ.
Бүлүүгэ
Бүлүү оройуонун Хаҕын нэһилиэгин 3 холкуоһугар Кыайыы ыһыаҕа 1945 сыл бэс ыйын 25–26 күннэригэр окко киириэх иннинэ ыытыллыбыт. Хаҕын нэһилиэгин сельсоветын бэрэссэдээтэлэ Михаил Николаевич ГригорьевМэхээс сиһилии отчуоттаабыт суругуттан: «Манна киэҥ толоон ортотугар чэчир киэргэтиилээх аарка туруоруллубут. «Национальнай праздник — Кыайыы ыһыаҕа туругурдун!» диэн луоһунунан киэргэтиллибит. Түрүбүүнэҕэ сэбиэт, холкуос бэрэссэдээтэллэрэ тахсан турбуттара. Дакылаатчыттар даҕаны, тыл этээччилэр Кыайыы күнүн сардаҥата тыкпытынан, Улуу баартыйаны уруйдаан, Күн Сталины айхаллаан, Дуулаҕа маршал Жуковка махтанан, тыл эппиттэрэ. Сөп-сөп дьон ытыстарын таһыналлара, «Ураа!» хаһыытыыллара”.
Ол кэннэ Дьабараах оҕонньор алгыстаабыт, эйэлээх олоҕу түстээн, түөрэх бырахпыт. Ыһыах сарсыардааҥҥа диэри өрө күүрүүлээхтик барбыт.
Ыһыахха анаан сүөһү өлөрбүттэр, биэстии биэни ыан, кымыс оҥорторбуттар, балык үөлбүттэр, кыра сиэмэ бурдугу ыалынан тарҕатан, лэппиэскэ, саламаат бэлэмнээбиттэр, быраага буһарбыттар, аҕыйах киилэ үүт, арыы биэрбиттэр. «Ас үчүгэйэ диэн тугун, тотуу диэн хайдаҕын кураҥхара сылдьар муҥнаахтар онно билбиппит», «Үйэбэр саамай минньигэс лэппиэскэни Кыайыы ыһыаҕар сиэбиппин хаһан да умнубаппын», «Чахчы, мин дууһабар, өйбөр-санаабар, сүрэхпэр олорон хаалбыт ыһыах этэ — дьэ, ити ыһыаҕы ханнык да ыһыахха атастаспатым буолуо» диэн тыыл бэтэрээннэрэ, сэрии кэмин оҕолоро дэлэҕэ ахтыахтара дуо?
Сахалыы оонньуу күрэҕэр эр дьон, дьахталлар, оҕолор кыттыыны ылбыттар. Атах оонньуута (куобах, ыстаҥа, кылыы), сүүрүү, тустуу, мас тардыһыы элбэх киһи болҕомтотун ылбыт. Оһуокай, үҥкүү тыла эмиэ күрэхтээх буолбут. Сэрии устатын тухары биир да күн өрөөбөтөх, үрүҥ харахтарын өрө көрбөккө үлэ үлүскэнигэр сылдьыбыт дьону ыһыах нөҥүө күнүгэр утуйан сынньаналларын көҥүллээбиттэр.
Тааттаҕа
Таатта улууһун муниципальнай архыыбын докумуоннарыгар олоҕурдахха, 21 холкуос ыһыахха анаан 217 биэттэн барыта 23 200 киилэ кымыһы, 120 киилэ арыыны бэлэмнээбиттэр. Ыһыах бэс ыйын 18 күнүгэр 10 чааска саҕаламмыт, барыта 4000 кэриҥэ киһи сылдьыбыт. Ыһыах ыалдьыттарынан фронтан кэлбит, “Кыһыл Сулус” уордьаннаах Тит Белолюбскай, “Кыһыл Сулус” уордьаннаах Г. Баишев, куораттан Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччы К. Н. Слепцов, суруйааччылар Н. Е. МординовАмма Аччыгыйа, Н. М. Заболоцкай, философия билимин хандьыдаата, дассыан А. Е. Мординов, “Кыым” хаһыат эрэдээктэрэ С. П. Ковлеков, байыаннай хамыһаар, уордьаннаах
К. П. Колодезников, артыыстар П. Васильев, Н. Слепцов, уо. д.а. сылдьыбыттар.
Үөрүүлээх миитиҥҥэ
К. Н. Слепцов, БСК (б)П райкомун сэкирэтээрэ Колосов, ЫБСЛКС райкомун сэкирэтээрэ Макаров, кырдьаҕас учуутал Кочкин, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата Мурунова тыл эппиттэр. Ыһыах уонна инники соруктар тустарынан райсовет исполкомун бэрэссэдээтэлэ П. Е. Неустроев дакылааттаабыт.
Ыһыахха “Кыһыл күүс”, “Сардаҥа”, “Боевой” холкуос холкуостаахтара үчүгэйдик бэлэмнэнэн хайҕаммыттар. Киэргэллээх, симэхтээх аттар, саха таҥаһын таҥныбыт дьахталлар, кыргыттар, 776 устуука кымыс иһитэ, о. д.а. ыһыаҕы киэргэппиттэр.
Уус-уран самодеятельноһы көрүүнү, киинэни көрдөрүүнү, авиапортка ат сүүрдүүтүн, тустууну, мас тардыһыытын, кылыыны, куобахтааһыны уо. д.а. тэрийбиттэр.
Илии-атах оонньуутугар кыайбыттары оройуоннай хамыыһыйа 3725 солк. харчынан, испииринэн, мохуорканан бириэмийэлээбит. Волейболга Ытык Күөл орто оскуолатын хамаандата (хапытаан т. Вьючнай) Баайаҕа, Игидэй оскуолаларын уонна оройуон хомуур хамаандаларын кыайан, 300 солк. харчынан бириэмийэлэммиттэр.
Ыһыахха судаарыстыбаннай култуура дьиэтин кэлэктиибэ “Эллэй Бөҕө, Омоҕой Баай” диэн пьесаны көрдөрбүт. Олоҥхоһуттар И. Давыдов, Д. Элбэрээкэп, С. Андросов, И. Оҕочуйаарап түһүлгэҕэ 4 сиргэ олороннор, бэйэлэрин олоҥхолоруттан толорбуттар.
Сунтаарга
1945 сыллаахха Сунтаар оройуонунааҕы баартыйа кэмитиэтин бырапагаанда уонна аҕытаассыйа отделын сэбиэдиссэйэ С. Николаев отчуотун көрдөххө, Сунтаар оройуонугар Кыайыы ыһыахтара олус далааһыннаахтык, өрө көтөҕүллүүлээхтик ыытыллыбыттар.
Улуус 65 холкуоһуттан 59 холкуос ыһыахтары тэрийиигэ көхтөөхтүк кыттыбыт, 14 сиринэн ыһыахтар ыһыллыбыттар. Уопсайа 12 413 киһи сылдьыбыт. Кымыһы маассабайдык оҥорбуттар: 428 биэни ыан 31,6 туонна кымыс оҥоһуллубут. Хас биирдии киһи туспа иһиттэн кымыс иһэр кыахтаммыт, барыта 614 иһиттэн кымыс иһиллибит.
Ыһыахтарга 79 норуот ырыаһыта оһуохай эппит. Оттон успуорт национальнай көрүҥнэрин күрэхтэһиилэригэр уопсайа 442 киһи кыттыбыт, онтон 117тэ дьахталлар эбит. Ат сүүрдүүтүгэр 65 бастыҥ ат кыттыбыт. Агитбиригээдэ кэрийэ сылдьан, “Дьулуруйар Ньургун Боотур” пьесаны туруорбут, ону 2000тан тахса киһи көрбүт.
Ордук Элгээйигэ Угут Күөл уонна Арыылаахха Уулаах Атах ыһыахтара далааһыннаахтык ыытыллыбыттара билигин да дьон өйүгэр-санаатыгар баар.
Бу курдук Саха сирин ыраах-чугас нэһилиэктэригэр, алаастарыгар өрөгөйдөөх Кыайыыны сахалыы сиэринэн-туомунан ыһыаҕынан бэлиэтээбиттэрэ, дьон-сэргэ бүттүүн өрө көтөҕүллэн, үөрэн-көтөн, тоҥолохторуттан ылсыһан, дьол-соргу үҥкүүтүгэр эргийбиттэрэ.
Аны да Кыайыы ыһыахтара тэриллэн, өрөгөй-талаан сатыылаатар ханнык!