Николай Петров Саха сиригэр биллэр суруналыыс, кыраайы үөрэтээччи уонна суруйааччы. Кини Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтарын ааттарын үйэтитиигэ күүскэ дьарыктанар. Россия суруналыыстарын сойууһун уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. Элбэх кинигэ ааптара. “Забота-Арчы” хаһыакка өр сылларга бас эрэдээктэри солбуйааччынан үлэлээбитэ. Быйыл 75 сааһын томточчу туолла.
— Мин Чурапчыга алта оҕолоох ыалга бастакы оҕонон төрөөбүтүм. Дьонум икки аймахтарын кыргыттарын эбии иитэ ылбыттара. Аҕам, Калининскай, Белорусскай фроннарга «Катюша» водитель-механигынан сулууспалаан баран, демобилизацияланан кэлэн, милицияҕа үлэлээбитэ. Ийэм, сэрии оҕото — Чурапчы бастакы тракторист, дизелист кыргыттарыттан биирдэстэрэ. Аҕабын кытта холбоһон баран, сберкассаҕа үлэҕэ киирбитэ. Оччолорго былаас кэтэх сүөһү эҥин диэни кинилэргэ туттарбат этэ. Аччыктыыр уонна ыалдьар этим.
Биһиги аймах олус аҕыйахпыт: отут аҕыспыт эрэ. Эр дьоммутун сэрии, хоргуйуу, көһөрүү, ыарыы-муҥ содулугар сүтэртээн, тэнийбэтэх эбиппит. Онуоха икки таайбыттан биирдэстэрэ Ильмень күөл кыргыһыытыгар билиэҥҥэ түбэһэн, үс сыл Германияҕа билиэҥҥэ сылдьыбытын, иккиһим хоту көһөрүүгэ муҥнаммытын, онтон Дириҥҥэ детдомҥа иитиллибитин эбэн кэбис. Биир соҕотох бырааттааҕым үйэтин тухары кэргэннэммэтэҕэ. Рак ыарыы буулаабыт дьонобут. Ийэм, быраатым, таайым, кэргэним ити ыар ыарыыттан кырдьыбакка бараахтаабыттара. Эһэм икки уолун кытта Кэбээйигэ көһөрүллэн иһэннэр, тоҥон, аччыктаан өлбүттэрин, аара ханнык эрэ дьаарга, талаҕынан бүрүйэн, көмпүттэр.
Олохпут 60-с сыллартан көнөн барбыта эрээри, кыһалҕа элбэх этэ. Саамай сымнаҕас, сылаас кэмнэрбит ааспыт үйэ 70-85 сыллара буолуо. Онтон салгыы — олохпутун сатарыппыт уларыта тутуу, дефолт, харчы реформата, талонунан олоруу, Афганистан, Чечня сэриилэрэ, былаас былдьаһыыта, Советскай Союз урусхалланыыта, хамнас суох буолан пенсия эрэ быыһыыр кэмэ… Аны, билигин — СВО. Мин саҕа саастаах көлүөнэҕэ олус да ыарахан кэмнэр эбиттэр… Арай дьон, аймах бииргэ тутуһан, уостарынан үллэстэн тыыннаах хааллахпыт.
Дьиэ эргин үлэ: мас эрбээһинэ, хайытыыта, таһыыта, муус киллэрэн уһаакка көйөн ууланыы, оһох оттуута, сабыыта, хаар күрдьүүтэ, килиэп, кыраһыын атыылаһыыта, сайын илиинэн уу баһыыта, эбиэт буһарыыта — мин бырааппынаан үлэбит. Балтыларым дьиэ ис үлэтин барытын тутан олороллоро. Уон сааспар бастакы хамнаспын 8 солкуобайы кирпииччэ собуотугар үлэлээн ылбыппын ийэбэр биэрбиппэр, үөрбүт сирэйэ-хараҕа билигин да миэхэ көстөр. Кэлин улахан дьону кытта мас кэрдиитигэр, атынан трелевкалааһыҥҥа, былыык хостооһунугар, тыраахтарынан бэрэбинэ состоруутугар, пилорамаҕа маһы хайыттаран лафеты, бурууһу, хаптаһыны соҕотуопкалааһыҥҥа сайын ахсын сылдьарым. Иллэҥ кэммэр наар соҕотоҕун тыаҕа сылдьарбын сөбүлүүрүм, улахан да улахан тииккэ мутуктарыттан хатаастан тахсан, чыпчаалын кууһан олорон күнү, былыты, үөһээ баҕайы элиэ элиэтиирин кэтээн көрөн тахсарым. Аны сүүрэрим диэн — тииттэр лабаалара, талахтар сирэйбин быһыта охсубатыннар диэн аһаран биэрэ-биэрэ, тэбиэһирэн туран, тыаны быыһынан, Төлөй илин хонуутугар тахсыахпар диэри, аҕылаан көрбөккө, сүүрэрим. Ол — сонуогунан быһалыы — 8-9 биэрэстэ буолуо, онтон төттөрү кэлии. Күһүнүн бочугурастаан, үүрүүгэ куобахтаһан дьоммор аһылыктарыгар эбиискэлэһэрим. Кыһынын гимнастиканан үлүһүйэн туран дьарыктанарым, тустууга, волейболга да холоно сылдьыбыттааҕым. Лаптаҕа олус үчүгэйдик оонньуурум. Пионер эрдэххэ, “Марголин” бэстилиэтинэн ытыыга оскуолабар иккис буолбутум (50 сыл буолан баран «Сахабэчээккэ» пневматическай винтовканан ытыыга бастаабытым). Гимнастикаҕа республикаҕа оҕолорго эмиэ иккис буолбуппут. Силовой троеборьеҕа Сибирскай байыаннай уокурукка иккис миэстэлэспитим.
Оҕо сылдьан, биир сайын кимнээҕин өйдөөбөппүн, үс балачча улахан, бары маҥан ырбаахылаах уолаттары кытта, таҥара дьиэтин аннынан үрэх кытылыгар турар, 25 миэтэрэ үрдүктээх вышкаҕа тахсан күнү көрсүбүппүн отой умнубаппын. Ол уолаттар хайдах эрэ наһаа аламаҕай, сымнаҕас баҕайытык кэпсэтэллэрэ. «Бу ыраас халлаан анныгар саамай кэрэ — күн баар, эн күн курдук дьоҥҥо туһалаах буол», – диэбиттэрэ өйбөр хатанан хаалбыт. Үрдүк, сиккиэр тыалга хачайдана турар вышкаттан көрдөххө, Чурапчы күөлүн үрдүнээҕи хатыҥ чараҥы сырдаппытынан күлүмүрдүүр саһарҕалар чаҕылыһан тахсыбыттара наһаа да үөрүүлээх этэ. Ити уолаттар кимнээх буолалларын мин билигин да билбэппин. Вышкаттан түһүүбэр суохтар этэ. Аанньалларым буолуохтара дуо?
Саастаах киһи быһыытынан ити туһунан мэлдьи саныыр, аанньалларбар махтанар, кинилэри бааллар диэн итэҕэйэр буоллум. Элбэхтэ араас быһылааннартан быыһаммытым — ордук өрүскэ, күөлгэ, тыаҕа бултуу сылдьан, тутууга, маска үлэлиир кэмнэрбэр. Билигин дьиҥ чахчы итэҕэйэбин!
Орто үөрэҕи үс кылааһы кытта үөрэнэн бүтэрбитим — Сааскылаахха, Чурапчыга. Бу үөрэнэр сылларбар суруналыыс буоларбар ыйаахтаммыт эбиппин быһыылаах. Оччолортон да «журналист, полиграфия» диэн тыллары сүрэҕим ортотунан аһаран, музыка курдук ылынарым. Ол да иһин, хаһыат, сурунаал, кинигэ бөҕөнү ааҕарым. Хотугу полюска сатыы тиийбит Пирини, Нансены, Седову уонна да атыттары, Саха сирин хоту өттүгэр кэлбит сыылынайдары Худякову, Драверты эҥин дьэ, ааҕар, кинилэр тустарынан сыалай чымадааны хомуйбутум. Бэл, мин көрдөһүүбүнэн «Морской сборник», «Военные вести», «Родные просторы» сурунааллары кытта суруттарар этилэр дьонум барахсаттар. «Советская милиция», «Смена» сурунааллар детективтэрин быһан ылан, хортуон тастаах кинигэ тигэрим. Нуучча литературатын учуутала Прасковья Ефимовна Дьячковскайа мин выпускной экзамеҥҥа кинигэни ааҕыы туһунан көҥүл темаҕа суруйбут сочинениебын олус сөбүлээн, сенсация курдук учууталларга кэпсээн, бэйэбэр: «Коля, эн журналистикаҕа дуу, литературнай институкка дуу туттар», — диирэ, кэлин экзамеҥҥа бэлэмниир кылаастарыгар холобур курдук ааҕар эбитин икки балтыларым кэпсээн тураллар.
Иркутскайга, Дивногорскайга, Красноярскайга, Новосибирскай уобаласка ракетнай чааска СВК-РПК операторынан, батарея старшинатынан сулууспалаан баран, СГУ ФЛФ нуучча салаатын бүтэрэн, 15 сыл учууталлаабытым. Онтон Абый улууһун хаһыатын «Хотугу кыым» редакторынан, типография директорынан уонча сыл үлэлээн иһэн, бу киһибит анал үөрэҕэ суох эбит диэннэр, 57 сааспар журналистика салаатын бүтэрбитим.
Биһиги аймахха ала чуо мин эрэ суруналыыс буолан хаалтым эмиэ дьикти. Абыйга, онтон «Забота-Арчы» хаһыакка, олус иллээх, идэлэригэр бэриниилээх коллективтарга мин тыһыынчанан ыстатыйалары суруйдаҕым буолуо. Аны суруналыыстыка салаатыгар дипломнай үлэбин суруналыыстыка жанрдарыгар көмүскээбитим. Улахан суруйааччылар, норуодунай поэттар Моисей Ефимов, Семен Руфов, Иван Мигалкин, Николай Винокуров-Урсун, студенныыр кэммэр Владимир Новиков-Күннүк Уурастыырап кэтиир быһыылаахтара, көҕүлүүллэрэ. Саха сиригэр көҥүл тустуу үбүлүөйүн көрсө, спорду көҕүлээччи Михаил Друзьянов миэхэ киирэн кинигэтэ суруй эрэ диэн көрдөстө. «Эн нууччалыы суруйарга ордуктара быһыылааххын», – диэтэ. Сөбүлэстим. Ол суруллан бүппүт матырыйаал, үп-харчы көстүбэккэ, кыайан бэчээттэммэтэҕэ, олус кыһыйбытым. Эмискэ, туох эрэ имнэммитин курдук, эһиилигэр, 2008 сыллаахха, ССРС үтүөлээх тренерэ Дмитрий Коркин төрөөбүтэ 80 сыла буолар, онно уларытан министр Николай Дегтярев өйөбүлүнэн тахсан, фурор оҥорбута, араас үчүгэй тыллар этиллибиттэрэ. Ол сыл кинигэм икки тираһы тулуйан, Японияҕа, Болгарияҕа, Турцияҕа, Ираҥҥа, Финляндияҕа, урукку союзнай республикаларга тиийбит этэ. Онтон ыла публицистика жанрыгар барыта 15 тыһыынчаттан тахса страницалаах түөрт уон сэттэ кинигэни суруйдум, үс тылбаас, икки уус-уран кинигэлэри таһаардым, Улуу Кыайыы үбүлүөйдэригэр республикатааҕы альбом-кинигэлэргэ кыахпынан көхтөөхтүк үлэлэстим, Саха Республиката 100 сылыгар «Золотая книга славы Якутии» диэн соҕотох, биир эрэ экземплярдаах, билигин Национальнай библиотекаҕа таас иһигэр харалла сытар, улахан фолианы оҥорустум.
Үлэлиир эрдэхпинэ, сакаас баар буоллаҕына өрөбүллэргэ, бырааһынньыктарга, каникулларга, уоппускабар үлэлиирим. Олус табыллан түүн иэйиим киирээччи. Ол да иһин, хаһыакка үлэлии сылдьан, күнүһүн хамнастаах үлэбиттэн аралдьыйымаары, тутулла турар чааһынай маҕаһыыҥҥа түүҥҥү харабылынан киирэн, «Время Коркина», «Сэрии сылларын оҕолоро», «Притяжение родного Абыя» кинигэлэрбин бүтэрбитим. Дьон бигэргэтэринэн, табыллыбыт айымньыларбынан республикатааҕы бэтэрээннэр сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Будимир Слепцов, республика прокурора Николай Полятинскай, Белай Гора бөһүөлэги туппут Илья Ефимов, президент Егор Борисов тустарынан, «Уроки жизни», «Сүрэхпит биһирэм сэһэнэ» диэн кинигэлэрим буолаллар. Тоҕо диэтэххэ, кинилэр олохторун тула ханнык событиелар буолан ааспыттара, биһиги билбэт чахчыларбыт суруллубуттара, бу дьон уруулара тугунан дьарыктаммыттара ааҕааччы интэриэһин тардарынан дии саныыбын.
Мин эрдэтээҕи айымньыларбын кэргэним Надежда Дмитриевна баар эрдэҕинэ, киниэхэ ааҕан иһитиннэрээччибин, сүбэлэтээччибин, элбэх түгэҥҥэ иккиэн сарсыарда эрдэ, даача верандатыгар олорон, сыыһаларбын көрдөөччүбүт. Ол эрэ буолуо дуо, дьиэ үлэтиттэн босхолоон, туох баар дьоҕурбун, кыахпын айар үлэбэр аныырбар усулуобуйаны тэрийбитэ. Ыраах командировкалартан түүн да ортото кэлиим, үөрэ көрсөн, сылаас аһылыктаах, итии чэйдээх остуолу тардара, сырыыбын кэпсиирбэр сыҥаах баттанан олорон, хайдах сылдьыбыппын ыйытара, ис иһиттэн кэрэхсиирэ бу баар курдук. Онон мин кинини «туох баар ситиһиим аҥара — эн өҥөҥ, эн көмөҥ» диэн төбөтүттэн сыллаан ылааччыбын. Эрэллээх доҕор, бигэ тыыл хас киһи аайы тиксибэт. Миэхэ аанньалларым олус да кэрэ, эҥкилэ суох ыраас санаалаах, дириҥ тобуллаҕас өйдөөх дьүөгэни билсиһиннэрбиттэр.
Таптыыр кэргэммин кытта, рак ыарыы ылыар диэри, 47 сыл бииргэ олорбуппут. Барыта эҥкилэ суох дьол ортотугар сууланан кэлбэтэхпит. Дьиэ боппуруоһа кытаанах этэ. Дьокуускайга сүүрбэ сыл хаарбах дьиэҕэ олоруу кытаанах усулуобуйа да буоллар, тутуһан, бэйэ бэйэни өйөһөн, оҕолорбутун олоххо көтүппүппүт. Даачабытын силигин ситэрэн, тупсаҕай гына оҥорон, дьон-сэргэ сөбүлээн сылдьар сирэ буолбута. Аймахтар, доҕоттор хонон да бараллара, коллегаларым кэлэннэр, сыллааҕы олохторун отчуоттаан, кыра оҕо курдук оонньоон-көрүлээн, астына сынньанан бараллара. Надя оҕуруотчутунан, асчытынан, дизайҥҥа да баһыйтарар киһитэ суоҕа буолуо. Куорат быыстапкаларыгар кыттан, бириистэһэрэ. «Весна» СОТ старостатынан хара өлүөр диэри үлэлээбитэ.
Биир да күн хоһооно суох ааспат, ол гынан баран, барытын бэчээттиир кыах суоҕунан, компьютербар сыталлар. «Сааһырдыбыт дэммэккэ…» диэн бүтэһик кинигэбин чочуйан, урут тахсыбыт кэпсээннэрбин ылҕааммын, сюжеттарын кэҥэтэн суруйууһубун. Таптал темата син биир баар буолуо, бу хаһан да өлбөт-сүппэт, өлбөөдүйбэт тема, бэйэм да тапталы өрө тутан кэлбит киһи буоллаҕым. Идеялардаахпын, сүнньэ-сүрүнэ — кэргэним уонна мин тапталбыт, тулалыыр дьоммут сыһыаннара буолуохтарын баҕарабын. Дьахтары таптыыртан дьол диэн тугун билэн хаалбыт кистэлэҥ санаабын да арыйыам.
Публицист-суруйааччы анала — олоҕу тыыннаахтыы, дьиҥ чахчыларга олоҕуран дьоҥҥо тириэрдии дии саныыбын. Публицистика каноннарыгар эппиэттиир соторутааҕыта тахсыбыт «Алеша» танк танкистара — Россия геройдара Алексей Неустроев уонна Филипп Евсеев тустарынан кинигэм буолар. Бу кинигэ уолаттарбыт хорсун быһыыны оҥорбуттарын тилэх баттаһа суруллубута, бэрт түргэнник бүппүтэ да буоллар, манна диэн эттэххэ, миигиттэн тутулуга суох биричиинэнэн, олус уһуннук кэтэһиннэрдэ. Бу уустук дьарыкпар дьаныһан, өсөһөн да туран, үлэлиибин.
Кэпсэттэ Ираида ПОПОВА
Также по теме:
Николай Крылов. Стремление достичь цели
Сообщение Николай Петров: «Тапталы, үлэни туойар соҕотох суруксут дэнэбин» появились сначала на Улус Медиа.