Сайылык күнэ Ил Дархан Айсен Николаев 2018 сыл сэтинньи 6 күнүнээҕи Ыйааҕынан саха төрүт үгэһин чөл тутар уонна тыа хаһаайыстыбатын аһын-үөлүн дэлэтэр, тыа хаһаайыстыбатын үлэһитин суолтатын көтөҕөр туһуттан олохтоммута. Онон хас сыл аайы ыам ыйын 22 күнүгэр, былыргы үгэһинэн Ньукуолуҥҥа, сайын кэлиитин көрсө сүөһүлээх-астаах ыаллар, хаһаайыстыбалар сайылыктарыгар көһөн тахсан анаан-минээн бэлиэтиир буоллулар.
Өбүгэлэрбит кылгас сайыннаах, оҥолох-чоҥолох алаастардаах уонна ойдом-сойдом сытар күөллэрдээх сирдэрин-уоттарын таба туһанан, кыстыыр уонна сайылыыр, ону таһынан элбэх сүөһүлээх сэниэ өттүлэрэ күһүн отордуур олохтоноллоро. Үгэс курдук, кыстыктарын оттонор сирдэригэр үрдүттэн, кыһыҥҥы тымныыга оҕус көлөнөн оту тиэйэргэ чугас, чэпчэки буоллун диэн тэринэллэрэ. Оттон сайынын оттонуохтаах сирдэрин сүөһү-сылгы атаҕыттан босхолоон, тэйиччи мэччирэҥ сиргэ көһөн сайылыыллара. Күһүнүн сүөһүлэригэр оттоммут ходуһа чыыбаайытын сиэтэн эбэтэр ыраах үрэх баһыгар оттоммот сиргэ таһааран төлөһүтээри-уотаары, уу тоҥуор, хаар түһүөр диэри отордууллара.
От-мас көҕөрөөтүн кытта кыстыктан сайылыкка көһүү саха ыалларыгар ураты бырааһынньыкка холооннооҕо. Хайа ыал ийэтэ үөрбэт буолуой – үрүҥ ас эгэлгэтэ дэлэйэн, оҕолорун, дьиэ кэргэттэрин тото-хана аһатарыттан?! Былыр, сэбиэскэй былаас олохтонуон иннинэ, өлбүгэ сир дьиэ кэргэн эр киһитигэр эрэ көрүллэрэ. Ол иһин саха ыала уол оҕону ордук күндүтүк тутара. Уола суох эбэтэр биир-икки уоллаах ыал олус кырыымчык олохтоох, аҕыйах ынахтаах буолара. Олох-дьаһах кыһарҕаныттан төрүкү кэмчи сирдэрин кылгас сайыҥҥа, онно эбии кураан-угут дьыл кубулҕатын мүлүрүтэр инниттэн табыгастаахтык, көдьүүстээхтик туһанар ньымалары тобулбуттар эбит.
Бэл диэтэр, олоҥхобутугар-оһуохайбытыгар өргөстөммүт сэбиэскэй былаас саха сайылыктанар үгэһин киэр илгэн кэбиспэтэҕэ, төттөрүтүн киэҥник туһаммыта. Холкуостар сыыйа бөдөҥөөннөр сопхуостарга кубулутуллубуттара, хаһаайыстыбалары кииннээһин, бөһүөлэктээһин кылгас кэмҥэ күүскэ ыытыллыбыта. Хас нэһилиэк ахсын сопхуос отделениетын сүүһүнэн, тыһыынчанан сүөһүтэ бөһүөлэк тулатынааҕы мэччирэҥи хара буорга кубулутарынан, сайылыктааһын үгэһин сөргүтэн, ону өссө тупсаран, сэбилээн, мэхэньисээссийэлээн, киэҥник тутта сылдьыбыттара. Этэргэ дылы, үрүҥ илгэ үрүйэлии сүүрүгүрбүтэ, күрэстэһиилээх үлэ күөстүү оргуйбута. Елизавета Бурцева, Анастасия Копырина, Михаил Готовцев, Владимир Михайлов, Павел Шарин курдук сылга 5-тии, 6-лыы тыһыынча киилэ үүтү ыыр дьиҥнээх Үлэ дьоруойдара, уордьаннаах, рекордаах ыанньыксыттар үүнэн тахсыбыттара.
Оҕо сааспыт сэбиэскэй кэмҥэ ааспыт дьон “Сайылык – өлгөм үүт, эмис эт туоната” диэн луоһун тыллары истэ-көрө улааттахпыт. Араадьыйанан тыа сирин олохтоохторун күүрээннээх үлэҕэ күөртүүр эбэтэр кулууп, хонтуора эркинигэр, пиэрмэ “кыһыл муннугар” кыһыл өрбөххө үрүҥ кыраасканан кырылаччы суруллубут этии күдээринэ дорҕоон буолбатаҕын күн-дьыл хаамыыта көрдөрөр.
Ил Түмэн “Сайылыктааһын туһунан” сокуону 2003 с. от ыйын 10 күнүгэр ылынан турар. Бу сокуон сайылыгы уонна сайылык хаһаайыстыбатын тэриниигэ сыһыаннаах боппуруоһу барытын сүрүннүүр. Ол иһигэр тыа хаһаайыстыбатын табаарын оҥорооччу бэйэтэ бас билэр сиригэр эбэтэр сир түүлэһэн, сайылык туттарыгар тиийэ. Өскөтүн онно сөптөөх сир суох буоллаҕына, олохтоох салайыныы уоргана булан биэриэхтээх. Арассыыйа атын эрэгийиэннэригэрр “сайылык” (летник) диэн өйдөбүл суох, сахаҕа эрэ баар.
Быйыл сайын, Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтигэр түмүллэр барыллааһын иһитиннэриинэн, 331 сайылыкка 40 789 ынах сүөһүнү (бу дьыл муус устар 1 күнүгэр баартан 24,9%), ол иһигэр 17 063 ынаҕы (эмиэ ити кэмҥэ баартан 27,9%) таһаарыахтара. Хаһаайыннааһын тутулунан арааран көрдөххө, улахан хаһаайыстыбалар (кэпэрэтииптэр, ХЭУо-лар) сүөһүлэрин 100% таһаараллар, урбаанньыт-бааһынайдар 32,3 уонна кэтэхтэр 0,5 эрэ бырыһыаннара сайылыктаналлар.
Үлэлиэхтээх сайылык ахсааныттан үүт ыамыгар хайысхалааҕа – 277, ыччат, субан сүөһүнү төлөһүтээччитэ – 54. Үүккэ үлэлээччиттэн ыыр аппарааты туһанара – 259, балартан 224 сайылык тэриллиилээх хаһаайыстыбалар киэннэрэ. Сэбиэскэйдии хаһаайыннааһын эстиэҕиттэн сайылыктааһыҥҥа уонунан сылларга көрсүллэн кэлбит биир улахан кыһалҕа – элэктэриичэстибэнэн хааччыллыы. Билигин үлэлиир сайылыктартан ситимнээх “Ильич уоттааҕа” – 273, дизель көмөтүнэн ыыра – 48, күн күүһүнэн 6, генераторынан (мотуорунан) 4 сайылыкка ыыллар. Оттон 12 сайылыкка былыргылыы ыһыырынньыгынан, чүмэчинэн олороллор.
Сайылыктарга барыта 1 423 киһи үлэлии тахсаары тэринэр: ол иһиттэн 640 ыанньыксыт, 123 үүтү учуоттааччы, 121 сиэмэлээччи-тиэхиньик, 162 ньирэй көрөөччү, 381 бостуук. Маны таһынан төрөппүттэригэр илии-атах буолан көмөлөһөр сайылык оҕолоро баһаам буоллахтара.
Улуустарынан тэҥнээн көрдөххө, үүт хайысхатыгар саамай элбэх сайылык Мэҥэ Хаҥаласка баар (39). Сунтаар 34, Нам 25, Хаҥалас 24, Амма 21, Уус Алдан 20 сайылыктаахтар. Ол гынан баран, сайылыкка тахсар сүөһү ахсаанынан Хаҥалас улууһа бастыҥ көрдөрүүлээх: 4 065 ынах сүөһү, о.и. 2 082 төбө ыанньык. Сунтаар – 3 721/2 200, Чурапчы – 3 480/1 587, Мэҥэ Хаҥалас – 3 067/1 512, Бүлүү – 2 869/1 670, Амма – 2 138/1 709 көрдөрүүлээх инники күөҥҥэ иһэллэр. Көстөрүн курдук, кэпэрээссийэ тиһигэ сайдыбыт Сунтаар сайылыктарыгар саамай элбэх ынах ыанар.
Дьиҥинэн, тэриллиилээх хаһаайыстыбаларга киирэр кэпэрэтииптэргэ уонна бааһынай хаһаайыстыбаларга ыанньык ынах аҥаарын кэриҥэ иитиллэр. Улахан хаһаайыстыбалар дьүккү бары сайылыктанар буоллахтарына, бааһынай баһыйар аҥаара дэриэбинэ иһигэр сайылыыр. Холобур, Чурапчы улууһугар 2012 с. толору сэбилэммит 51 сайылыкка 4 кэпэрэтиип, 56 бааһынай хаһаайыстыба, 106 кэтэх ыал ынахтарын таһааран ыыллара. Олортон быйыл 15 эрэ сайылыгын үлэлэтиэхтэрэ үһү. Таатта улууһа аҕыйах сыл иһигэр улаханнык таҥнары түстэ: 2022 – 2023 сс. 3 650 ынах сүөһүнү, о.и. 1 727 ынаҕы сайылыгынан хабар эбит буоллахтарына, быйыл 9 сайылыкка 743 сүөһүнү, о.и. 356 ыанньыгы таһаарарга былаанныыллар. Маныаха, бастакытынан, кэтэхтэн үүт тутуллубат буолбута, иккиһинэн, бытархай бааһынай үүт туттараары бөһүөлэккэ “баайыллыбыта” сабыдыаллаабыттара илэ.
Арай, силигин ситэрэн суруйдахха, сүөһүнү төлөһүтүүгэ, ол эбэтэр эти оҥоруу хайысхатыгар үлэлиэн баҕалаах биллэрдик эбиллэр чинчилээх. Ол курдук, урукку сылларга бу сыалга 16 сайылык туһаныллар эбит буоллаҕына, быйыл 11 улуус хаһаайыстыбалара 54 сайылыкка 7 900 ыччат сүөһүнү сайыҥҥы мэччирэҥҥэ төлөһүтэри былаанныыллар, үгүстэр бу кэмҥэ таһаардылар. Холобур, Хаҥалас улууһугар 15 сайылыкка 3 009, Аммаҕа 13 сайылыгынан 1 564 субаны таһааран, күөх дуолга көччүтүөхтэрэ.
Былырыын сайын 1 866 ыччат сүөһү төлөһүтүллүбүтүгэр тэҥнээтэххэ, эбиллии сөҕүмэр курдук эрээри, бүттүүн көрдөрүү таҥнары түстэ: 2025 сыл сайыныгар 41 428 ынах сүөһү, ол иһигэр 18 936 ыанньык, сайылыгынан хабыллыбыта. Ол сүөһү ахсаана сылтан сыл аҕыйаан иһэриттэн төрүөттээх. Бу дьыл муус устар 30 күнүнээҕи туругунан, өрөспүүбүлүкэ бары киэптээх хаһаайыстыбаларыгар 173 281 ынах сүөһү (былырыыҥҥы туһааннаах кэмтэн 4,8 %-нан аҕыйах), о.и. 63 810 ыанньык (3,7 %-нан көҕүрээтэ) хотоҥҥо тураллара.
Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн оҥоһуллан тахсар үүт бүттүүн сыллааҕы кээмэйиттэн 60 бырыһыана сайыҥҥы мэччирэҥ ыйдарыгар ылыллар. Онон Сайылык күннэммит дьон салгыы өрө тэптэн-тэбиэһирэн үлэлиирбит эрэйиллэр. Түмүктээн эттэххэ, Ил Дархан стратегическай Ыйааҕар ыйыллар соруктары – өрөспүүбүлүкэ бэйэтин үүтүнэн уонна үүт аһынан 61 бырыһыанын, этинэн уонна эт аһынан 30 бырыһыанын хааччынарын ситиһии сайылыктартан саҕалаан былаас бары таһымнарыгар өйү-санааны ууран, күүһү-кыаҕы түмэн үлэлээтэххэ, быһата, үлэҕэ-хамнаска сыһыаны тосту уларыттахха эрэ кыаллыаҕа дьэҥкэ.
Тутуу өттүн бу сырыыга таарыйбатым, ол туһунан кэлин туспа анаан ырытыам.
Василий Никифоров
Хаартыска: «Ньурба» хаһыат
Сообщение Сайылык күннээх сахалар төһө сүөһүбүт сайылыыр? появились сначала на Улус Медиа.