Социальнай ситим дьоҥҥо куһаҕаннык сороҕор дьайарын туһунан үгүстүк суруйдубут ини, суруйбатыбыт ини. Быдьар, содур, куһаҕан быһыы-майгы хаһан баҕарар үгүс дьон интэриэһин тардарын уруккуттан дьиктиргиибин. Былыр өбүгэлэрбит куһаҕантан тэйэ туттар этилэрэ.
“Биго-лайф” хаһан киирбитэй?
Бу платформаны 2014 сыллаахха Сингапур хампаанньата төрүттээбитэ. Сүрүн соруга — быһа эпиирдэри устуу. Бу көмөтүнэн видео, аудио устуохха сөп, ону сэргэ төлөпүөн курдук быһалыы кэпсэтиэххэ эмиэ сөп. Аан дойду үрдүнэн 150 дойдуга баар. 2018 сыллаахтан киэҥник тарҕанан үлэлиир. Сүрүн сыала-соруга талааннары арыйыыга, ону сэргэ ыйытыылардаах, хоруйдардаах аһаҕас сиэссийэлэри ыытыыга, дьиҥэ, туһуламмыт эбит. Платформа виртуальнай валюта систиэмэтинэн үлэлиир. Ону “бобы” диэн ааттыыллар. Көрөөччүлэр уу харчыга ити “бобылары” атыылаһаллар. Оттон видео устан тарҕатар стримердэр “бобыны” дьиҥ харчыга уларыталлар. Бу платформа нөҥүө геймердэр көмпүүтэргэ оонньуулларын, араас куонкурустары эмиэ устан тарҕатыахха сөп. Онон, аан дойдуга быһа эпииргэ тахсарга тоҕоостоох платформа буолан, сатаан туһанааччылар аатыран, элбэх сурутааччыны да хомуйаллар, харчылаһаллар даҕаны.
Ол эрээри, тоҕо эрэ биһиэхэ, бу платформаҕа итирик туруктаах, кэрээннэриттэн тахсыбыт, быдьардык үөхсэр дьон ол-бу куһаҕаны устан дьон интэриэһин тардаллар. Итирик дьахтар эр киһини охсуолуура, камера иннигэр кыбыстыбакка сыгынньахтаныы о. д.а. барыта көстөр. Оттон бу соторутааҕыта букатын содур быһыы тахсан, бүтүн өрөспүүбүлүкэни аймаата.
Кыргыттар охсуһуулара
Аҕыйах сыллааҕыта бу платформаҕа итирик кыргыттар эр киһини былдьаһан охсуһуулара тарҕаммыта. Быдьардык үөхсэ-үөхсэ биир остуолга олорон аһаабыттара, онтон туран баттахтаспыттара. Хас да сыллааҕыта эмиэ биир туһанааччы куоска оҕотун тыыннаахтыы болкуонтан быраҕан дьыалаҕа эриллибитэ. Аахтахха, Саха сиригэр маны туһанан араас куһаҕан быһыыны-майгыны күөртээччи олус элбэх. Маны сэргэ, дойду араас муннуктарыгар олорор дьон эмиэ бу платформаҕа араас сидьиҥи устан тарҕатыылара интэриниэт ситимигэр аһаҕас көрүүгэ ыһылла сытар. Маны барытын аһаҕас эпииргэ оҕолорбут көрөллөр, кинилэр маннык платформаларга, социальнай ситимнэргэ киириилэрин төрөппүт хонтуруоллуохтаах. Кырыктаах буолуулара, быдьар тылынан үөхсүүлэрэ барыта тугу көрөллөрүттэн, ону үтүктэллэриттэн тахсар дии саныыбын. Уопсастыбаҕа көрсөр кыһалҕалара барыта мантан тахсар. Туох барыта аһара аһаҕас буолбута кинилэри сатаан көмүскүүр кыахпыт суоҕун дакаастыыр. Оҕо уйулҕата маны араастык ылынар. Ити кэннэ аныгы оҕолор тоҕо тоҥуйдарый, кырыктаахтарый диибит.
Кыыһы атаҕастаабыт киһийдэх
Эдэр уол кыыһы арыгылатан баран итиригинэн туһанан күүһүлүүрүн устан тарҕаппыта ханнык да сиэргэ-майгыга баппат ынырык сидьиҥ быһыы буолар. Атаҕастаммыт кыыс байыаннай дьайыыга сылдьар убайыгар үҥсүбүт. Онуоха кыыс убайа табаарыстарыгар этэн, кыыс чиэһин көмүскүүргэ көрдөспүт. Кыыһы атаҕастаабыт киһийдэх эр дьонтон куттанан, бырастыы гыннарбыт. Көмүскэһээччилэр маны барытын видеоҕа устубуттар. Эр дьон уолтан уон тыһ. солк. көрдөөбүттэр, онуоха киниттэн харчы көрдөөбүттэрин туһунан полицияҕа үҥсүү түһэрбит. Кыыһы сидьиҥник атаҕастаан видеоҕа устубут эдэр киһи улуус полициятын начаалынньыгын оҕото буоларын билиммит.
Өйдөрүгэр туох киирэрий?
Аҕыйах мүнүүтэлээх аатырыы туһугар туохтарын да кэрэйбэт буолбут ыччат дьон, олор истэригэр кэрээннэриттэн тахсыбыт аҕам да саастаахтар бааллар. Туохтан сылтаан дьон кыбыстар сирэйин сүтэрдэ, киһи буолар мөссүөнүн киргэ-хоххо тэбистэ? Куһаҕаны сүһэн ылан үтүктүбүтүнэн барыы, Арҕаа дойдуларга олох нуормата буолбут көстүү биһиэхэ, аҕыйах ахсааннаах саха дьонугар-сэргэтигэр, сөп түбэспэтин хаһан өйдүүрбүт буолуой? Били биир сахалыы көрүүлээх эдэр оҕо хаһан эрэ: “Арыгы, табах кыһалҕата бытовой кыһалҕа буолла, билигин ыччат өйө булкуллар улахан кыһалҕата өссө элбэх”, — диэн эппитин санаан кэлэбин. Өй-санаа булкуллар кыһалҕата бу буоллаҕа… Оттон, дьиҥэр, аһаҕас эпиирдэргэ киһи туох эрэ үчүгэйи устуон эмиэ сөбө. Тоҕо наар куһаҕаны тарҕатан, ону өрө тутан элбэх сурутааччыны, лайк хомуйа сатыыллара буолла. Ис дьиҥнэрэ тастарыгар таһымныыр диэн маны этэн эрдэхтэрэ…
Миэрэ ылыллыахтаах, сокуон иннигэр эппиэттиэхтээх!
Ким даҕаны, кими даҕаны күүс өттүнэн өттөйөн атаҕастыа суохтаах. Арассыыйа олохтоохторугар сокуон хараҕа биир. Киһини киһи быһыытынан түһэрэн, эт-сиин, өй-санаа өттүнэн улахан эмсэҕэлээһини оҥорбут эдэр киһи сокуон иннигэр эппиэттиэхтээх дии саныыбын. Мин саныахпар, бу барыта дьиэ кэргэнтэн тахсар. Быдьардык үөхсэр, куһаҕаны кэпсэтэр, ону олох нуормата оҥостубут эрэ дьон оҕото маннык быһыыга-майгыга тиийиэн сөбө буолуо. Эбэтэр, полиция начаалынньыгын оҕотобун, онон туох да миэрэ ылыллыбат диэн халлаан хабарҕатынан буолан маннык быһыыланнаҕа. Ханныгын да иһин сокуоннай сааһын сиппит эр киһи сокуон иннигэр кытаанахтык эппиэттиэхтээх! Уопсастыбаннас, дьон-сэргэ маннык быһыыланыыны кытта эйэлэһиэ суохтаах!
САНААЛАР
Тамара Андреевна, аҕам саастаах учуутал (аата уларытылынна), Дьокуускай:
— Оскуолаҕа уруок кэмигэр оҕолор төлөпүөннэрин уурар анал долбуурдаахпыт. Сынньалаҥ кэмигэр оҕолор бары төлөпүөнү харахтаналлар. Оскуола — үөрэтэр, билии биэрэр тэрилтэ. Оттон оҕо ис эйгэтин иитиигэ, бастатан туран, төрөппүт үлэлэһиэхтээх. Оҕотун оскуолаҕа сэлээнниирэ сыыһа дии саныыбын. Учуутал 30–40 оҕо төлөпүөҥҥэ тугу көрөрүн-истэрин хонтуруоллуур кыаҕа суох. Уопсайынан, оҕолор интэриниэккэ арааһы көрөллөр. Гаджет кыһалҕата сытыытык турар да, билиҥҥитэ хамсааһын суох. Социальнай ситим сайдыыны эрэ буолбакка, куһаҕаны эмиэ тэҥҥэ күөртүүр дии саныыбын.
Петр Попов (аата уларытылынна), Дьокуускай:
— Куһаҕан быһыы-майгы хаһан баҕарар олус түргэнник тарҕанар. Ити куһаҕан видео — кыыһы атаҕастааһын дьыалата таах хаалыа суохтаах. Билигин итини көрө-көрө үтүктүһэн туруохтара. Кыыс итирбит да буоллаҕына, атаҕастыыр диэн табыллыбат буоллаҕа. Оччотугар видеоҕа устубакка, ити киһи өссө туох элбэх куһаҕаны оҥорбута биллибэт. Төрөппүттэрэ эмиэ итиннэ сыһыаннаахтар. Кинилэр итинник сидьиҥ киһини иитэн таһаарбыттар, урукку өттүгэр оҥорбут буруйун саба да сылдьыбыт буолуохтарын сөп. Арассыыйа да таһымыгар тахсан үҥсүөхтэрин наада.
Марфа Иванова, Дьокуускай:
— Арааһы бары устан тарҕаталлара сүрэ бэрт. Холобур, ити кыыс барахсан аата-суола барбытыттан төһөлөөх кыбыстыбыта, истириэстээбитэ буолуой? Дьиҥэр, ити сидьиҥ быһыыны оҥорбут уол уонна төрөппүттэрэ саатыахтаахтар! Мин көрбөтөҕүм, дьонтон истэн наһаа кэлэйдим да, сөхтүм да. Суут-сокуон дьыаланы тиһэҕэр тиэрдиэ диэн эрэнэбин.