Икки үйэ анараа өттүгэр эбэҥкилэр туох көтөр кэлэрин, күн хаһан муҥутаан уһуурун-кылгыырын хайдах билэллэр этэй? Саха сиригэр ураты эспэнээт — эбэҥкилэр мастан оҥорбут сыллааҕы халандаардара көрдөрүүгэ турда, диэн yakutia.aif.ru суруйар. Бу халандаар туох уратылааҕый?
Халандаар мастан оҥоһуллубут уонна билиҥҥи «мэлдьи үлэлиир» (вечнай) халандаардар былыргы көрүҥнэрэ буолар: сылтан тутулуга суох, мас тоһоҕону наадалаах ый күнүн бэлиэтиир хайаҕаска угар эрэ наада.
«Бу халандаары түмэлгэ Күп нэһилиэгин олохтооҕо Марина Кузьминична Атласова бэлэхтээбитэ. Кини XIX үйэ бүтүүтүгэр — XX үйэ саҕаланыытыгар бу дойдуга олорбут Кузьма Илларионов уонна Анастасия Гермагенова кыыстара буолар, — диэн СӨ Култуураҕа миниистирэ Афанасий Ноев кэпсиир.
— Халандаары оҥорбут киһи суруйарга, уруһуйдуурга, чертежтыырга үөрэммит, олус сытыы харахтаах киһи эбит. Бука, булдунан-балыгынан дьарыктамматах буолуохтаах. Кини эргиэнинэн эбэтэр дьаһаах хомуйуунан дьарыктаммыт, ол аата үөрэхтээх киһи эбит диэн сабаҕалыахха сөп».
Түмэл үлэһиттэрэ халандаары олохтоох киһи оҥорбутугар саарбаҕалаабаттар. Маныаха эспэнээт уратыта туоһулуур — сыллааҕы эргиир кулун тутар ыйтан саҕаланар. Оттон кэлии православнай киһи балаҕан ыйыттан (сыаркап халандаарынан) эбэтэр тохсунньуттан саҕалыа эбит.
«Халандаар кулун тутартан саҕаланарын онно баар хайаҕастары үөрэтэн баран быһаардылар. 12 эрээт хайаҕас бэйэ-бэйэлэрин анныларыгар оҥоһуллубуттар, онтон саамай алларааҥҥы эрээккэ 28 хайаҕас, оттон атыттарга — 30-туу баар, — диэн Уус Маайатааҕы кыраайы үөрэтэр түмэлгэ бэлиэтииллэр.
— Ону тэҥэ сэттэ эрээккэ 31-с хайаҕас баар. Ол аата саамай алларааҥҥы эрээт — олунньу ый эбит, онно ордук дьылга (високоснай сылга) аналлаах 29-с хайаҕас эмиэ баар».
Тоҕо халандаар кулун тутартан саҕаланарый? Эбэҥкилэр дьылы хаһаайыстыба эргииринэн ааҕаллара, ол саас айылҕа уһуктар эбэтэр «тураах кэлэр» ыйыттан саҕаланара. Бу ыйы кинилэр «туран» диэн ааттыыллара. «Алдан-Учур эбэҥкилэригэр ый маннык ааттаныыта атын бөлөхтөрү кытта: Амур, Учур, Уда, Аян эбэҥкилэрин уонна эбээннэрин кытта сөп түбэһэр», — диэн Афанасий Ноев бэлиэтээтэ.
Ороһооспо уонна байҕал ымыыта кэлиитэ
Бэлиэтиир буоллахха, былыргы эбэҥки халандаарыгар Ороһооспо, Кириһиэнньэ, Ньукуолун курдук сүрүн православнай бырааһынньыктар бары бэлиэтэнэ сылдьаллар. Бу соһумар буолбатах: Уус Маайа улууһун устуоруйата эбэҥки, саха уонна нуучча норуоттарын үгэстэрин бииргэ түмэр. Халандаарга Ийэ Таҥара (Богоматерь) иконаларыгар, сибэтиэй дьоҥҥо аналлаах күннэр араас бэлиэлэринэн ойууламмыттар.
Православнай бырааһынньыктар таһынан, халандаарга күн муҥутаан уһуур (бэс ыйын 21) уонна кылгыыр (ахсынньы 21) күннэрэ бэлиэтэммиттэр.
«Ону тэҥэ көтөр быһыылаах бэлиэлэринэн туох көтөр кэлэр кэмэ бэлиэтэммит буолуон сөп. Ол курдук, кулун тутар 25 күнүгэр — байҕал ымыыта, оттон муус устар 23 күнүгэр — чыркымай кэлэрэ ойууламмыт», — дииллэр исписэлиистэр. Урут маннык халандаардарга, холобур, үчүгэй үүнүүнү ылар туһуттан сиэмэни хаһан олордор табыгастааҕын туһунан эбии иһитиннэрии баар буолуон сөбө диэн сабаҕалыыллар.
Бэлиэтиир буоллахха
Маннык халандаардар эбэҥкилэргэ христианствоны кытта тэҥҥэ кэлбиттэр. Онуоха диэри кинилэр халандаардара киһи этин-сиинин (сүһүөхтэринэн) олоҕуран астрономия бириинсибинэн ааҕыллара. Сыл киһи төбөтүттэн саҕаланара, онтон санныгар, тоҥолоҕор, харытыгар уонна хаҥас илиитин үс тарбаҕын сүһүөҕэр түһэрэ. Бастакы аҥаара инник ааҕыллара — онтон уҥа өттүнэн төттөрү ааҕаллара. Эбэҥкилэр төрүт халандаардара 13 ыйдаах эбит, кэлин биир ыйа «сүппүт».