Улуу Аҕа дойду сэриитэ ырааттар ыраатан, саҥа көлүөнэҕэ история кэрэһитэ эрэ буолар.
Ол эрээри, сэриигэ өлбүттэргэ уонна тыыннаах ордубуттарга иэспитин умнарбыт сатаммат. Сэрии биһиэхэ ааҕыллыбат сүтүгү уонна алдьархайы аҕалбыта. Кыһыл Аармыйа буойуннара ытык иэстэрин бэриниилээхтик толорбуттара, өлөр-тиллэр икки ардынан охсуһууга бэйэлэрин харыстаабакка киирсибиттэрэ. Кинилэртэн үгүстэрэ сэрии хонуутуттан төннүбэтэхтэрэ, үйэлэр тухары сэрии толоонугар хаалбыттара. Ол ыар сэриигэ тыыннаах ордон, төрөөбүт дойдутун салгынын толору тыынан, дьоллоохтук уһуннук олорбут киһинэн Иннокентий Иванович Бугаев буолар.
Иннокентий Иванович Бугаев 1926 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр Нам улууһун Арбыныгар Ушницкайдар дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Кыра эрдэҕиттэн Иван Семенович Бугаев иитэн, Кешаҕа Бугаев диэн араспаанньаны биэрбиттэрэ. 1944 сыллаахха Забайкальскай байыаннай уокурукка пулемётчик уонна минометчик идэтин баһылаан, сэриигэ ыҥырыллыбыта. 82-мм миномет минометчигынан сылдьыбыта, Монголия уонна Кытай кыраныыссатын харабыллаабыттара. Чааһыгар биир дойдулаахтарбытын Егор Николаевич Иванов-Морскойдуун уонна Константин Алексеевич Дьяконовтыын бииргэ сулууспалаабыттара, ол гынан баран араас батальоннарга сылдьыбыттара. Японияны кыайыы кэнниттэн Монголия Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтигэр тутууга үлэлээбитэ, Улан-Удэ куоракка байыаннай харабылынан сулууспалаабыта.
Салгыы 1 сыл Москва куоракка Красная казарма уулуссатыгар тыйаатыр тутуутугар арматурщигынан үлэлээбитэ. Төрөөбүт дойдутугар 6 сыл буолан баран эргиллибитэ. Аҕатыттан удьуордаан, Иннокентий Иванович илиитигэр дьоҕурдаах этэ. 1951 сыллаахха Саккырыырга тутууга үлэлээбитэ, 1952 сыллаахха оскуола тутуутугар плотнигынан сылдьыбыта, 1955-56 сылларга Сэбээн Күөлгэ интэринээт тутуутугар прорабынан үлэлээбитэ. 1959 сыллаахха бастакынан тыраахтырга олорбута, Сиэгэн Күөл нэһилиэгэр бастакы механизаторынан буолбута. Дмитрий Васильевич Кривошапкинныын бастакы ДТ-55 тыраахтары суол-иис суоҕар Сэбээн Күөлгэ диэри аҕалбыттара. Олоҕун тухары ДТ-75 тыраахтарынан Батамай, Ыал-Уһук, Хара, Кыыртаах, Чохулаах учаастактарынан сылдьан үлэлээбитэ. Кини туруу үлэһит, үрдүк сиэрдээх-майгылаах киһинэн биллибитэ. Эдэр исписэлиистэргэ настаабынньык быһыытынан элбэххэ үөрэппитэ, тутууга да, тиэхиньикэҕэ да уопутун үллэстибитэ. Анна Андреевналыын икки уол, икки кыыс оҕолонон, элбэх сиэннээхтэр, хос сиэннээхтэр. Кини 1997 сыллаахха уһун ыарыыттан өлбүтэ. Иннокентий Иванович Кировскай нэһилиэгин уонна Кэбээйи оройуон сайдыытыгар умнуллубат суолу хаалларбыта. Бойобуой үтүөлэрин иһин Жуков мэтээлинэн, Аҕа дойду сэриитин II-с истиэпэннээх уордьанынан, оборона миниистирэ П.С. Грачевтан Махтал суругунан наҕараадаламмыта, Кэбээйи оройуонун Бочуоттаах гражданина аата иҥэриллибитэ.
Бэтэрээннэр дьылҕалара араас, ол эрээри кинилэр бары биир уратылаахтар – кинилэр күүстээх санаалаахтар уонна эрэллээхтэр, дойдуларыгар бэриниилээхтэр, кинилэри сэрии оннук оҥорбута.
2026 сыллаахха ыам ыйын 8 күнүгэр Кэбээйи оройуонун Сиэгэн Күөл нэһилиэгэр «Биһиги эйигин өйдүүбүт, Дьоруой» патриотическай бырайыак чэрчитинэн, Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээнэ Иннокентий Иванович Бугаев төрөөбүтэ 100 сылыгар аналлаах эстафета ыытылынна. Тэрээһин иннинэ бэтэрээн бойобуой сырыыларын уонна олоҕун суолун туһунан оскуола 11-с кылааһын үөрэнээччилэрэ Никита Иванов уонна Максим Кривошапкин кэпсээтилэр.
Күрэх түөрт түһүмэҕинэн ыытылынна: 60 м. сүүрүү, АК-74 сааны хомуйуу уонна ыһыы, пневматическай бинтиэпкэттэн ытыы уонна тоһоҕону саайыы. Күрэххэ нэһилиэк араас саастаах 9 эр дьоно кыттыннылар. Күрэхтэһии түмүгүнэн маннык буолла:
— 60 м. сүүрүүгә 1 миэстэ — Айсен Жирков;
— АК-74 хомуйууга уонна ыһыыга 1 миэстэ — Константин Корякин;
— Пневматическай бинтиэпкэттэн ытыыга 1 миэстэ — Егор Петров;
— Тоһоҕону саайыыга 1 миэстэ — Степан Готовцев.
Уопсай түмүккэ.
1 миэстэ — Константин Корякин;
2 миэстэ — Айсен Жирков;
3 миэстэ — Анатолий Чинхоин.
Уопсай тэрээһини уонна күрэхтэһиини бэтэрээн сиэнэ Манчаары Бугаев ыытта. Күрэх кыайыылаахтара уонна призердара бары сыаналаах бириистэринэн наҕараадаланнылар, бу бириистэри Иннокентий Иванович Бугаев чугас дьоно уонна аймахтара туруордулар.
Бэйэтин норуотун историятын билбэт киһи, бэйэтигэр да, оҕолоругар да инники кэскилэ суох, кини өбүгэтин ситимэ суох уонна мөлтөх буолар. Биһиги дойдубут баай историялаах, ол биир улахан суолталаах кэрдииһинэн — Аҕа дойду Улуу сэриитэ буолар. Иннокентий Иванович сиэннэрэ, бииргэ төрөөбүттэр — Иван, Иннокентий уонна Василий, ону тэҥэ Руслан Попов эһэлэриттэн эр киһи хаачыстыбатын утумнаан, дойдуларын көмүскүүр туһугар анал байыаннай дьайыыга барбыттара. Кинилэр бойобуой хорсун быһыыларын иһин уордьаннарынан уонна мэтээллэринэн наҕараадаламмыттара. Хомойуох иһин, буойун Василий Запорожскай уобаласка хорсуннук охтубута. Оттон Иван уонна Иннокентий дойдуларын чиэстээхтик көмүскүүллэр, Руслан Бугаев аатын хамандыыр быһыытынан чиэстээхтик ааттатар.
Бу — генетикэ өттүнэн бэриллибит арбааһына, суох, Ийэ дойдуга бэринии, патриотизм буолар.
Сылтан сыл бэтэрээннэр ахсааннара аҕыйаан иһэр, кинилэр бардахтарына биһиги ол кэмнэри кытта быһаччы ситими сүтэрэбит. Онон, сэрии сылларын туоһулара, кинилэр оҕолоро уонна сиэннэрэ, төрөппүттэрэ-бэтэрээннэр кыайыыга киллэрбит кылааттарын туһунан кэпсээннэрин истибит дьон баалларын тухары, ахтыылары хомуйар олус суолталаах. Бу ахтыылар көлүөнэттэн көлүөнэҕэ харыстабыллаахтык бэриллиэхтээхтэр. Аҕа дойду Улуу сэриитин туһунан өйдөбүл нөҥүө ааспыкка уонна дойду көмүскээччилэригэр ытыктабылы иитии ирдэнэр.
Степан Кривошапкин