Дьокуускайдааҕы сибээс кэллиэһэ уруккуттан даҕаны хаачыстыбалаах билиини иҥэрэринэн биллэр. Эбиитин үнүр Ил Дархан быһа эпиирин кэмигэр биир миэстэҕэ 14 киһи куонкурустаһар диэн бэлиэтээн, пресс-туурга суруналыыстар тоҕуоруһа муһуннулар.
Ил Дархан Айсен Николаев быһа лииньийэ кэмигэр орто үөрэххэ сыһыаннаах ыйытыыга хоруйдууругар, орто анал үөрэххэ төрдүттэн уларыйыы киирдэ диэн эппитэ.
Дьокуускайдааҕы сибээс уонна информационнай технология кэллиэһэ өрөспүүбүлүкэ биир кырдьаҕас, тиэхиньиическэй үөрэҕин кыһаларыттан биирдэстэрэ буолар. 87 сыл устата 12 тыһ. тахса исписэлииһи үөрэтэн таһаарда. Кинилэр сибээс технологията баар сиригэр барытыгар таһаарыылаахтык үлэлииллэр.
Дириэктэрэ Гаврил Семенов: “Биһиги кэллиэспитигэр сыллата информационнай технология, сибээс технологията, пилота суох көтөр аппарааттар оператордара, кибербезопасность, радиоэлектроннай тэрили өрөмүөннээһин курдук 10 исписээлинэскэ 800-тэн тахса устудьуон үөрэнэр”, – диэн билиһиннэрэр.
Идэҕэ бэлэмниир үөрэх тэрилтэлэрин сайыннарар институт дириэктэрин солбуйааччы Александр Сатыров иһитиннэрбитинэн, күн бүгүн өрөспүүбүлүкэҕэ 43 орто анал үөрэх кыһата үлэлиир. Сибээс кэллиэһэ онтон биирдэстэр буолар. Ону таһынан, федеральнай үрдүк үөрэхтэр бэйэлэрэ кэллиэстээхтэр, дойду атын субъектарын филиаллара эмиэ бааллар.
“Биһиги институппут бары орто үөрэхтэри кытта үлэлэһэр, идэ таһымын үрдэтэбит, идэҕэ бэлэмнээһин, сайаапканан мэтэдиическэй көмөнү көрөбүт итиэннэ бу үөрэх тэрилтэлэригэр үөрэнэр устудьуоннарга тэрээһиннэри ыытабыт” – диэн этэр.
Пилота суох көтөр аппарааттар
Эргиччи сиэккэнэн бүөлэммит киэҥ бэйэлээх саалаҕа киирбиппит үөрэх ырааппыт – үһүс куурус устудьуоннара преподаватель Анна Курилкина салайыытынан дрон көтүтэ сылдьаллар. Бу «Пилота суох авиационнай систиэмэ» национальнай бырайыак чэрчитинэн 2022 сыллаахха аһыллыбыт киин. “Биһиэхэ пилота суох авиационнай систиэмэни туһаныы үс бөлөҕө баар. Үһүс куурус бөлөҕөр 24 устудьуон үөрэнэр. Колледж иһигэр дроннары таҥабыт, үлэлиир турукка киллэрэбит, үөрэтэбит уонна аһаҕас зонаҕа тиийэн көтүтэбит. Салгыы ылбыт даннайдарбытын кэлэн үөрэтэбит” – диэн кэпсиир. Дрон-дрон арааһа элбэх, устудьуоннар ону барытын быһаарсан үөрэтэллэр, чек-лииһи тутуһан барытын бэрээдэгинэн оҥороллор. “Бу саҥа исписээлинэс буолан оҕолор бары сэҥээрэллэр. Биһиги хотугу усулуобуйабытыгар пилота суох көтөр аппарааттары туһанарга дьулуһабыт. Дрон киһи күннээҕи илиинэн үлэтин судургутутар. Саха сиригэр олус суолталаах. Сирбит-уоппут киэҥ буолан олохпут хаачыстыбатын чахчы тупсарар кыахтаах. Тутууга, геодезияҕа, экологияҕа о.д.а. олох бары эйгэтигэр туттуллуон сөп” – диэн преподаватель бэлиэтиир. Устудьуоннар үөрэхтэрин бүтэрдэхтэринэ пилота суох көтөр аппараат операторынан үлэлиэхтэрэ. Оннооҕор билигин бу хайысханан номнуо үлэлээччилэр бааллар эбит.
“Профессионаллар” эргийиэннээҕи чөмпүйэнээт тас пилотирование уонна пилота суох көтөр суудуналары туһаныы сатабылын кыайыылааҕа Будимир Новгородов суруналыыстарга бэрт сылбырҕатык дрону ыһан көрдөрөр.
Инклюзивнай үөрэх
Омос көрдөххө сибээс, технология уонна инклюзия бэйэ-бэйэлэрин кытта дьүөрэлэһиэ суох курдуктар эрээри, 130 доруобуойатынан хааччахтаах устудьуон үөрэнэр эбит.
Дьокуускайдааҕы сибээс уонна информационнай технология кэллиэһэ 2017 сылтан өрөспүүбүлүкэҕэ орто үөрэхтээһиҥҥэ инклюзивнай үөрэҕи өйүүр тэрилтэнэн буолар. Билиҥҥитэ базовай үөрэтэр тэрилтэ тустаах кэллиэһи таһынан Соҕурууҥҥу Саха сирин технологическай уонна Жатайдааҕы кэллиэстэргэ бааллар.
“Үөрэх уонна билим министиэристибэтин бирикээһинэн биһиэхэ 13 орто анал үөрэх тэрилтэтин сыһыарбыттара, онтон тоҕуһа Дьокуускай куоракка баар. Манна барыта 138 доруобуйатынан хааччахтаах оҕо үөрэнэр. Биһиги бу кэллиэстэргэ сүбэ-ама биэрэбит. Базовай үөрэтэр тэрилтэ аатын ылыахпытыттан доруобуйатынан хааччахтаах элбэх оҕо киирэр буолла, күн бүгүн 38 оҕо үөрэнэр. Үөрэнэр сылларын тухары көмөлөһөбүт, төрөппүттэрин кытта сибээһи тутабыт, ыалдьар кэмнэригэр тус кыраапык оҥоробут, араас тэрээһиннэргэ кытталларын хааччыйабыт. Бэрэсидьиэн “Ыччат уонна оҕо” национальнай бырайыагын иитинэн ыытыллар “Абилимпикс” чөмпүйэнээккэ аҥардас быйылга сылга 24 оҕону кытыннарбыппытыттан 14 оҕо миэстэлэстэ. Онон үрдүк, орто үөрэхтэр икки ардыларыгар түмүктүүр зачекка биэс бастыҥ тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирдибит” – диэн кэллиэс инклюзивнай үөрэхтээһиҥҥэ киинин салайааччыта, “Үлэ киһитэ-2023” бириэмийэ хаһаайына Александра Колодезникова кэпсиир.
Аныгы мастарыскыай
Салгыы үһүс мэндиэмэҥҥэ тахсыбыппыт “Машинное обучение и большие данные” мастарыскыайга үөрэнэ олорор информационнай систиэмэ уонна бырагыраамалааһын идэтин баһылыахтаах 3-с куурус устудьуоннара көмпүүтэртэн быыс булбаттар. Мин көрдөхпүнэ мониторга буукубаттан, сыыппараттан атын тиһиллибит тыл көстүбэккэ дылы эрээри, бэйэлэрэ сүрдээҕин быһаарсаллар. Мастарыскыай дойду Бэрэсидьиэнэ көҕүлээбит “Эдэр профессионаллар” национальнай бырайыак чэрчитинэн аһыллыбыт.
Бу идэҕэ үһүс кууруска үс бөлөҕүнэн барыта сэттэ уонтан тахса оҕо үөрэнэр эбит. “Биир миэстэҕэ ортотунан 13-15 оҕо куонкурустаһар. Сүрүннээн 9-с кылаас кэннитэн кэлэллэр. Быйылгыттан бу идэни сабан, оҥоһуу өйгө сыһыаннаах саҥа исписээлинэс арыллыахтаах” – диэн анал дьиссиппилиинэ преподавателэ Сардаана Иванова кэпсиир.
Мэҥэ Хаҥалас улууһун Табаҕа сэлиэнньэтиттэн сылдьар 3-с куурус устудьуона Даша Глазкова: “Мин 9-с кылаас кэнниттэн киирбитим. Испииһэккэ 500-чэкэ киһи баара, куонкурус улахан этэ. Аттестатым орто баала “биэс” кэриэтэ этэ, онон киирэн хаалбытым. Үөрэхпин сөбүлээтим. Мультимедийнэй сыһыарыылар веб-разработкалара, саайт оҥоруута, Python уонна C++, HTML код суруйуу, 3D моделирование, о.д.а. хайысхаҕа барытыгар үөрэтэллэр. Үөрэхпин бүтэрдэхпинэ бу идэбинэн салгыы соҕуруу киин үөрэх кыһатыгар үрдэтинэр былааннаахпын. Хаттаан кыах биэрэллэрэ буоллар син биир бу идэни талыам этэ” – диэн идэтин сөпкө талбытын, тус санаатын үллэстэр.
Кыргыттар кабель тардаллар
Өссө өрө тахсан аны сибээс идэтигэр үөрэнээччилэр мастарыскыайдарыгар киирэбит. “Манна алтан уонна оптическай лииньийэни таҥыыны үөрэтэллэр. Макеты бэйэбит оҥорбуппут. Таҥар тэрилбит барыта баар. Хас даҕаны технологиянан үөрэтэбит. Алдьаныыны-кээһиниини оҕолор бэйэлэрэ булан оҥороллор. Сибээс үлэһитэ кабели холбуурун таһынан, кыбартыыраҕа киллэрэри эмиэ сатыахтаах. Роутеры, камераны, төлөпүөнү, ноутбугу холбуурга барытыгар үөрэтэбит. Сайын устата тутар этэрээккэ киирэн, улуустарга тиийэн, баһаар буолбут сирдэригэр лииньийэлэри тардаллар, чөлүгэр түһэрэллэр. Онон олоччу бэлэм исписэлиистэри таһаарабыт, үөрүүнэн үлэҕэ ылаллар” – диэн эмиэ тустаах кэллиэһи бүтэрбит, 25 сыл уопуттаах преподаватель, “Сыл маастара” күөн күрэс финалиһа Надежда Никулина этэр.
Системнай администратор идэтигэр үөрэнэр Ньурба улууһуттан төрүттээх Айсен Обоев: “9-с кылаас кэнниттэн киирбитим. Манна үөрэнэр олус үчүгэй эбит. Бастатан туран, преподавателлэр олус тиийимтиэтик быһаараллар, сыһыаннара да үчүгэй, өйдүүллэр. Иккиһинэн, үөрэхпит үчүгэй. Улаханнык ыарырҕаппаппын, туох эмэ өйдөммөт буоллаҕына тута преподавательтэн ыйытабын, сиһилии быһааран биэрэллэр. Үөрэхпин бүтэрдэхпинэ, баҕар, идэбинэн үлэлиэм, баҕар, үрдэтиниэм” – диэн этэр.
Кэчигирэс уолаттар ортолоругар Дьокуускай куорат оҕолоро Светлана Жиркова, Ульяна Саввинова эмиэ бааллар. Идэбитин сөбүлээтибит, салгыы үрдэтиниэхпит, баҕар, үлэлиэхпит дэһэллэр. Преподавателлэрэ уолаттартан туох даҕаны итэҕэһэ суох үөрэнэллэр, ордук ыраас туттунуулаахтар диэн бэлиэтиир.
Кэскиллээх кыһа
Бүгүн кэллиэс баай материальнай-тиэхиньиическэй баазалаах, балысханнык сайдар үөрэх кыһатынан биллэр: үөрэнэр куорпустаах, мастарыскыайдардаах, көмпүүтэр кылаастаах, бибилэтиэкэлээх, аактабай уонна кэмпириэнсийэлиир саалалардаах, успуорт саалаллаах, остолобуойдаах, уопсайдаах. Үөрэх аныгы ирдэбилгэ сөп түбэһэн ыытыллар, устудьуоннары быраактыка өттүгэр, идэлээх үлэһит буолан тахсалларыгар уонна киһи быһыытынан сайдалларыгар күүскэ бэлэмнииллэр. Улуустан кэлээччилэргэ 2, 3 уонна 4 киһи сытар хостордоох уопсайынан хааччыйаллар. “Төрөппүттэр, оҕолор биһиги кэллиэспитигэр эрэллэрэ улаханын быһыытынан, туттарсааччы элбэх” – диэн дириэктэр этэр.
