Бүгүн билиһиннэрэр киһибит – Дьокуускай куорат 51-c №-дээх “Кэскил” уһуйаанын сэбиэдиссэйэ Сардана Михайловна Захарова. Кини үлэтин 1995 сыллаахтан Чурапчы нэһилиэгин “Кэскил” уһуйааныттан саҕалаабыт. Онтон 2002 сыллаахха Дьокуускайга эмиэ “Кэскил” диэн ааттаах уһуйааҥҥа үлэлии кэлбит. Бүгүн Сардана Михайловнаны кытта кэпсэтиибитин билиһиннэрэбит.
65 саастаах уһуйаан
— “Кэскил” Дьокуускайга сахалыы тыллаах бастакы уһуйаан буолар, кылгастык ол туһунан кэпсиэҥ дуо?
— Дьокуускай куорат “Кэскил” уһуйаанын устуоруйата олус киэҥ уонна интэриэһинэй. Онно өрөспүүбүлүкэҕэ оскуола иннинээҕи үөрэхтээһин уонна норуот педагогикатынан кыра оҕону иитии-үөрэтии сайдыытын көрүөххэ сөп. Кэлэр 2027 сылга уһуйааммыт 65 сыллаах үбүлүөйэ буолар. Ол курдук, устуоруйаттан быһа тардан кэпсээтэххэ, ахсынньы 19 күнүгэр 1962 сыллаахха аан бастаан 50 миэстэлээх уһуйааны тутуу, үлэҕэ киллэрии туһунан судаарыстыбаннай хамыыһыйа докумуонугар илии баттаммыт.
1971 сыллаахха “Кэскил” Дьокуускайга бастакы национальнай уһуйаан буолбута. Ол кэмтэн элбэх сыл ааста. Тиһигин быспакка, араас көлүөнэ оҕолору төрөөбүт тылларынан уһуйан, төрүт култуураҕа үөрэтэн, норуот үгэстэринэн иитиигэ сүрүн болҕомтону ууран үлэлээн кэллибит. 2012 сыллаахха уһуйааммыт 50 сылыгар үс мэндиэмэннээх, аныгы ирдэбилгэ эпиэттиир, ис-тас бараана сахалыы истииллээх саҥа дьиэ тутуллан үлэҕэ киирбитэ. 2013 сыллаахха тэрилтэбитигэр Саха сиригэр оскуола иннинээҕи үөрэхтээһини атаҕар туруорсубут, Дьокуускайга бастакы национальнай уһуйааны 1925 сыллаахха арыйбыт Елизавета Георгиевна Корнилова аата иҥэриллибитэ. 2015 сыллаахха “Кэскил” “Ассоциированная школа ЮНЕСКО” диэн уһуйааннар тиһиктэригэр киирбитэ.
— Бүгүҥҥү күҥҥэ хас бөлөҕүнэн үлэлиигит, төһө оҕо сылдьарый.
— 12 бөлөххө уопсайа 400‑тэн тахса оҕо сылдьар. Бука бары сахалыы кэпсэтэн улааталлар. Хас биирдии оҕо ийэ тылын баһылыырыгар, төрөөбүт тылын сүмэтин иҥэринэригэр, айылҕаттан бэриллибит дьоҕурун арыйарыгар ыкса үлэлэһэбит. Оҕо төрөппүттэрин, дьиэ кэргэнин, төрөөбүт дойдутун таптыы, ытыктыы улаатарыгар бастакы олук уһуйааҥҥа ууруллар. Уһуйаан — оҕо бастакы уопсастыбаҕа тахсар тэрилтэтэ. Онон кинилэргэ бу өйдөбүллэри тириэрдэр дьоммутунан иитээччилэрбит буолаллар, кинилэргэ үрдүк сорук туруоруллар.
Оҕону кытта кэпсэтиэххэ, дьарыктаныахха наада
— Билиҥҥи оҕо үксэ төрөөбүт тылынан олуттаҕастык саҥарар дии саныыбын. Ол төрүөтэ — гаджет оҕо сүрүн доҕоро буолла. Сэбиэдиссэй хараҕынан көрдөххүнэ, кыһалҕаны хайдах быһаарыахха сөбүй?
— Бу кыһалҕа куоракка эрэ буолбакка, бүтүн өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн баар. Тыа сиригэр сахалыы да эйгэлээх ыал оҕото нууччалыы тылланар. Ийэ тылынан иитиигэ сүрүн кыһалҕа билигин дьиэ кэргэн иһигэр баар. Онуоха барытыгар куйаар ситимэ, төлөпүөн, быһаччы эттэххэ, гаджет дьайар. Төрөппүттэр оҕолоругар төлөпүөнү туттаран кэбиһиилэрин түмүгэр маннык балаһыанньа таҕыста. Дьиҥэр, бу кыһалҕаны быһаарар суол баар. Төрөппүт хонтуруола наада. Оҕону кытта кэпсэтиэххэ, дьарыктаныахха наада. Билигин сахалыы ойуулуктар, кинигэ арааһа элбэх. Биһиэхэ, уһуйааҥҥа, икки-үс саастаах, номнуо тылламмыт оҕо кэлэр. Үксүн икки тылынан буккуллубут буолар. Нууччалыы-сахалыы булкуйан саҥарар оҕолору кытта үлэлэһэн, сахалыы ыраастык саҥарар гына иитэн таһаарабыт. Оҕоҕо эйгэ наһаа улахан суолталаах. Биллэн турар, сорох оҕолор төрүт нууччалыы эрэ саҥарар, сахалыы өйдүүр эрэ буолаллар. Уустуктардаах эрээри, үлэбит буоллаҕа, төрөппүттэри кытта бииргэ үлэлэстэххэ, биир санааланнахха, үтүө түмүктэр кэлиэхтэрин сөп.
— Өр сылларга үлэлээбит киһи көрдөххүнэ, оҕо уһуйааҥҥа ылбыт билиитэ, таһыма төһө көмөлөөҕүй? Оскуолаҕа киирдэҕинэ, үөрэҕэр эҥин ыарырҕаппат буоларыгар төһүү буолар дуо?
— Оҕо төрүөҕүттэн оскуолаҕа барыар диэри кэмэ кини олоҕор, инникитигэр улахан суолталаах. Бу кини олоҕун оҥкула оҥоһуллуутугар сүрүн оруоллаах. Ол барыта бу сааска ийэтин-аҕатын, саастыылаахтарын, тулалыыр дьону кытары хайдах алтыспытыттан, тугу хайдах оонньообутуттан тутулуктаах. Оҕону бу сааһыгар муҥутаан бары хайысхаҕа сайыннардахха, инникитин үгүс ыараханы тумнуохха сөп. Холобур, оҕо бэйэтэ уруогун ааҕар, күннээҕи олоҕор дьаһанар буолар. Бу үөрүйэх оскуолаҕа даҕаны, устудьуон, үлэһит да буоллаҕына суолталааҕын өйдүүгүт.
Ийэ тыл оҕо толкуйдуур дьоҕурун, болҕомтотун кытта быһаччы ситимнээх. Биһиги иитэр-үөрэтэр үлэбит барыта уу сахалыы тылынан барар. 1971 сыллаахтан уларыйбат үгэспит — оҕолорбутугар анаан ыһыах тэрийии. Үөрэх сылын ыһыаҕынан түмүктүүбүт. Ону сэргэ, саҥа үлэлии кэлбит иитиллээччилэрбитигэр «сүрэхтэнии» диэни тэрийээччибит. Олунньуга сыл ахсын төрөөбүт тыл дэкээдэтин тэрийэбит. Ыйдарынан көрөн ыытар тэрээһиннэрбит саха олоҕун-дьаһаҕын кытта быһаччы ситимнээхтэр. Оҕо манна билбитэ-көрбүтэ, тугу ылыммыта олоҕун устатын тухары арыаллыыр. Онон уһуйаан ис эйгэтэ, үлэлиир ситимэ барыта оҕо олоҕор суолталаах дии саныыбын.
Национальнай уһуйааннары түмэр түмсүү
— Дьокуускай куорат национальнай уһуйааннарын педагогтарын ассоциацията ким көҕүлээһининэн, хаһан, туох сыаллаах тэриллибитэй? Куораппытыгар сахалыы тыыннаах төһө уһуйаан баарый?
— Дьокуускай куорат национальнай уһуйааннарын ассоциацията 2013 с. тэриллибитэ. Саҥа аһыллар уһуйааннарга, бөлөхтөргө үлэлээн эрэр иитээччилэртэн элбэх ыйытыы киирэрэ, сүбэлэһии да буолара. Онон, былааннаах үлэ наада эбит диэн санааттан түмсүү тэриммиппит. Бэрэссэдээтэлинэн мин, собуйааччынан 82‑c №-дээх “Мичээр” уһуйаан салайааччыта Юлия Иннокентьевна Трофимова талыллыбыппыт. Сүрүн үлэбит үлэ былаанын сахалыы суруйуу, оҕо сааһынан сөп түбэһэр ырыа-хоһоон, репертуар, сахалыы босуобуйа булуу, аныгы ирдэбилгэ сөп түбэһэр, оҕону сайыннарар эйгэни тэрийии, сахалыы бөлөххө үлэлиир иитээччи таһымын үрдэтии тула кэпсэтииттэн саҕаламмыта. Араас сэминээрдэри, маастар-кылаастары, күрэхтэһиилэри, куонкурустары ыытан, күргүөмнээх үлэбит саҕаламмыта.
Иитээччилэр уопуттарын тарҕатар сыаллаах иитэр-сайыннарар үлэҕэ туттуллар босуобуйалары, көмө матырыйааллары оҥорууга көрүү-куонкурус ыытаммыт, кыайыылаахтар үлэлэрин мунньан, “Уһуйууга оҥкуллар” хомуурунньукпутун Үөрэх управлениетын иһинэн 2015 сыллаахха таһаарбыппыт. Саха суруйааччылара оҕолорго анаан суруйбут айымньыларын бары үллэстэммит ааҕан, үөрэтэн, сэминээр тэрийбиппит. Иитээччи киэҥ билиилээх буоллаҕына, оҕо билии эбинэр, сайдар. Онон маннык үлэлэр суолталаахтар.
Оҕону кыра сааһыттан ыраастык суруйарга И. И. Каратаев “Оҕону чуолкайдык саҥарарга үөрэтии уонна сурукка үөрэнэргэ бэлэмнээһин” босуобуйабыт олус эргэрэн, ахсаана аҕыйаан, буларга уустук кэм этэ. Ону саҥардан, дьарыктары аныгы ирдэбилгэ сөп түбэһиннэрэн уларытан, “Айар” кинигэ кыһатыгар таһаарбыппыт. Билигин бу босуобуйаны бүтүн өрөспүүбүлүкэ иитээччилэрэ бары кэриэтэ тутта, туһана олоробут. Ону сэргэ, иитээччи, төрөппүт туттарыгар анаан үс чаастаах ааҕар кинигэ тахсыбыта.
Түмүктээн эттэххэ, билиҥҥи саха норуота кэнчээри ыччатыгар ийэ тылы иҥэриитэ, үйэлэр тухары мунньан кэлбит өйүн-санаатын тиэрдиитэ хас биирдии ыалтан, дьиэ кэргэнтэн тутулуктааҕын өйдүөх тустаахпыт. Манна үөрэх тэрилтэлэрэ, уопсастыбаннас бука бары өйбүтүн-санаабытын түмэммит, хас биирдии ыалы кытары үлэлэһиэхпитин наада: үөрэтэн, ыйан-кэрдэн, сүбэлээн.