Судаарыстыба тыа хаһаайыстыбатын өйүүр төһүүтүн уонна көмө үбү ааҕыы ньыматын уларытыыга Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин билгэлээһиҥҥэ, былааннааһыҥҥа уонна судаарыстыба бырагыраамаларыгар департамена быһаччы үлэлэһэр.
Департамент салайааччыта Инна Оконешникова бу күннэргэ 2-с барыйааҥҥа олоҕуран, икки тус-туспа барыйааны оҥорбуттарын салалталарыгар көрдөрөн баран, бырабыыталыстыбаҕа, тустаах министиэристибэлэргэ сөбүлэһиннэриигэ ыытаары сылдьалларын иһитиннэрдэ.
Санаттахха, Ил Түмэн тыа сиригэр уонна аграрнай бэлиитикэҕэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Атласов эһиилгиттэн үлэлиэхтээх Бүддьүөт саҥа сокуонугар сөп түбэһиннэрэр уонна өрөспүүбүлүкэ 2027 сыллааҕы бүддьүөтүн таҥыыга хапсар инниттэн сокуон барыла парламент бэс ыйынааҕы сиэссийэтигэр бастакы ааҕыыга киллэриллиэх тустааҕын, оччоҕуна сэтинньитээҕи сиэссийэҕэ ылыллан бигэргэнэрэ кыаллыан сөбүн этэн турар.
Судаарыстыба (өрөспүүбүлүкэ) тыа хаһаайыстыбатын үлэтин өйүүр сорох боломуочуйаларын муниципальнай оройуоннар уонна куораттардааҕы уокуруктар олохтоох салайыныыга уорганнарыгар биэрии туһунан сокуон инньэ 2010 с. ахсынньы 15 күнүгэр Ил Түмэн уурааҕынан ылыллыбыта. Онтон сокуоҥҥа уларытыы киллэриллэн, 2025 сылтан боломуочуйалара лаппа кэҥэтиллибитэ, улууска (куоракка) тыырыллан тиийбит субвенция үбүн ханна, туохха тутталларын бэйэлэрэ быһаарар кыахтаммыттара. Өйөбүл төһүүлэрин өссө көдьүүстээх оҥорор туһуттан хайдах уларытары дьүүллэһэр, сүбэлэһэр мунньахтар быйыл саас кулун тутар ыйы тилэри сүөһү-сылгы иитэр улахан тыа хаһаайыстыбалаах улуустары Нам, Бүлүү, Мэҥэ Хаҥалас улуустарын кииннэригэр бөлөхтөрүнэн түмэн киэҥник ыытылынна. Онтон Ил Түмэн тыа сиригэр уонна аграрнай бэлиитикэҕэ сис кэмитиэтигэр туочука туруорулунна.
Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ кулун тутар 11 күнүгэр Эҥсиэли хочотугар тыа хаһаайыстыбатын төһүүтүн уларытыыга соҕотох барыйааннаах үктэммит эбит буоллаҕына, киин улуустартан кыттыылаах Намнааҕы кэпсэтиигэ киирбит этиилэргэ олоҕуран эбии икки (2-с уонна 3-с) барыйааны оҥоро охсубуттарын министиэристибэ эппиэттээх департаменын салайааччыта Инна Оконешникова кулун тутар 19 күнүгэр Бүлүү куоракка тэриллибит мунньахха билиһиннэрбитэ.
Бастакыта – ынах төбөтүн ахсаанынан хаһаайыстыбалары бөдөҥсүтүү. Сүөһүлээх хаһаайыстыба быһаччы субсидияланар. Билигин үлэлии турар тиһигинэн, субсидия маҥнай соҕотуопсукка (астыыр-үөллүүр тэрилтэҕэ) бэриллэр, кини онтон үүт туттарааччыга тиксэрэр. Маныаха, Бүддьүөт сокуонугар уларытыы киирбитинэн сиэттэрэн, нолуок сокуонугар саҥалыы көрүллэн, судаарыстыба өйөбүлүнэн туһанааччы тыа хаһаайыстыбатын табаарын оҥорооччу буоларынан, кини быһаччы субсидияланара эрэйиллэр буолуо.
Иккиһэ – коэффициеннары туһанан, аһы-үөлү (үүт уонна эт бородууксуйаны) оҥорон таһаарыы кээмэйинэн нуорма олохтонор. Бу вариант үүт бородууксуйаны дэлэтэр сыаллаах. Биир единица нуормата, 3 сылга тэҥнэбил коэффициенын туһанан, үүт бородууксуйаҕа (75 солк.), эт бородууксуйаҕа (70 солк.) быһыллар. Үүт соҕотуопкатыгар 80 солкуобайтан кырата суох тутар сыана олохтонон туран, үүт астааччы быһаччы өйөнүллэр.
Үсүһэ – тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарыытын усулуобунай единицаларынан “Агро-реформа” диэн. Улахан тыа хаһаайыстыбалаах улуустарга сүрүннүүр коэффициены туһанан, сүөһүнү иитии уонна үүнээйини үүннэрии усулуобунай единицаларыгар нуорма маннык олохтонор: үүнээйини үүннэриигэ – 1 усулуобунай гектарга 15 тыһ. солкуобай, сүөһүнү иитиигэ – 1 усулуобунай төбөҕө 20 тыһ. солкуобай. Ааптардар быһааралларынан, бу вариант муниципальнай оройуоннар уонна куораттардааҕы уокуруктар субсидия көрүҥнэрин талалларыгар уонна субсидия ыстаапкатын олохтуулларыгар боломуочуйаларын кэҥэтэр сыаллаах.
Бүлүү куоракка өрүс сүнньүнээҕи улуустары тэҥэ Кэбээйиттэн, Мииринэйтэн, Ленскэйтэн, барыта 7 улуустан улуустар, нэһилиэктэр дьаһалталарын уонна хаһаайыстыбалар салайааччылара, исписэлиистэрэ мустаннар, санааларын үллэстибиттэрэ. Үөһэ ыйыллыбытын курдук, министиэристибэ Бүлүүтээҕи көрсүһүүгэ 3 барыйааннаах тиийбит буолан, мунньахсыттар ким ханныкка санаата хонорунан эбэтэр сыһыаннааҕынан бөлөхтөрүнэн арахсан дьүүллэспиттэрэ. Били Крылов биллэр үгэтинии, ким туохха интэриэстээҕиттэн тутулуктанан, тэлиэгэни бэйэтин диэки тарда сатыахтааҕа сэрэйиллэрэ.
Дьон бөлөхтөрүнэн дьүүллэһиигэ “тыыннарын таһаараннар”, түмүк мунньахха барыйааннарынан сааһыламмыт сүрүн санаалары истибиттэрэ. Сорох табаарыстар үс суолтан биирин, бэлиэр, талбыттарын биллэрбиттэрэ. Холобур, Кэбээйиттэн “Мукучу” ТХПК салайааччыта Петр Дьяконов хаһаайыстыбатын сайыннарарыгар 1-кы барыйаан ордук тоҕоостооҕун, ол курдук ыанньык ахсаанын 100-тэн таһаардахха – ынах төбөтүн ахсын 210-нуу тыһ. солк. кээмэйдээх көмө оҥоһулларын уонна хас ынаҕыттан кырата 2,5-дыы тыһ. киилэ үүтү ыан туттарыахтаах ирдэбил туруорулларын биһирээбитин этэн туран, атын хаһаайыстыбалары бөдөҥсүтүү суолун тутуһарга ыҥырбыта.
Ньурбаҕа үүт хайысхатыгар үлэлиир саамай улахан хаһаайыстыбалаах Степан Иванов үстэн хайатыгар даҕаны сөп түбэспэттэрин, билиҥҥи өйөбүл төһүүтүн тупсаран биэрэргэ этиммитэ. Сиибиктэ Ыстапаан этиитин “Күүлэт” ТХПК салайааччыта Елена Тутукарова өйөөн, “уларыппакка, уруккунан үлэлииргэ” ыҥырбыта. Сунтаар улууһун тыатын хаһаайыстыбатын салайар Владимир Анисимов “кэтэххэ, кэпэрэтиипкэ барыларыгар сөп түбэһэр 4-с барыйааны оҥорорго эбэтэр улуустар олорор түбэлэринэн тус-туспа төһүүлэри олохтуурга” этии киллэрбитэ. Улахан дьаһалы тэрийэн, муоһалаан ыыппыт, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн сопхуос саҕанааҕы отеделениелартан саамай элбэх хаһаайыстыбаны чөл тутан хаалларбыт Бүлүү улууһун тыатын хаһаайыстыбатын салалтатын салайааччыта Павел Иннокентьев түмүк тылыгар сыа бүлүүлэр 2-с барыйааҥҥа охтоллорун биллэрбитэ.
Ый тиһэх күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас киинигэр, Аллараа Бэстээххэ, тэриллибит илин эҥээрдээҕи түмсүү, күүтүллүбүтүн курдук, муҥутуурдара этэ: 11 улуустан балтараа сүүсчэ киһи кыттыбыта. Намтан ураты кэлиҥҥи үс тэрээһини илэ истибиппэр-көрбүппэр олоҕуран бэлиэтээтэхпинэ, ол тухары улуустар таһымнарыгар бэриллибит судаарыстыба тыа хаһаайыстыбатыгар өйөбүлүн төһүүтүн уларытыы чопчу туһаайыллар, былыргынан “кулуба” диэн сололоох дьону Мэҥэҕэ эрэ харахтаатым. Бэл, тэйиччи Бүлүүгэ министиэристибэ бүтүннүү “көһөн тиийбитин” үрдүнэн биир даҕаны улуус баһылыга сылдьыбата. Онон баалларыгар махтанан, илин эҥээрдээҕи улуустар баһылыктар санааларын тиэрдэбин.
Чурапчы улууһун баһылыга Степан Саргыдаев: “Чурапчыларга чопчу 3-с барыйаан ордук чугас диэн көрөбүт. Хас биирдии улуус эппиэтинэһи сүктэҕинэ, Ил Дархан тыа хаһаайыстыбата оҥорон таһаарар аһын-үөлүн 1,5 төгүл элбэтэргэ сорудаҕын толоруохпут”, – диэбитэ. Айаал Бурцев “Ытык Таатта үлэһит дьоно сэттэтэ кээмэйдээн баран, биир сөптөөх диэбиттэрин талаары сылдьалларын” биллэрбитэ. Амма улууһун баһылыга Степан Кузьмин өйөбүл саҥа төһүүтүн хас биирдии улуус усулуобуйатын аахсан ылынарга эппитэ.
Олохтоох улуус баһылыга Дмитрий Тихонов: “Мэҥэ хаҥаластар көрүүбүт маннык: “3-с барыйааны өссө байытан, коэффициены суох оҥорон, үбү төбөҕө уонна сир иэнигэр олоҕуран тыырыахха!” диэн. Боломуочуйа бэриллибитинэн, ханна туохха туттарбытын бэйэбит быһаарабыт. Эппиэтинэһи салгыы сүгэбин. Кыра кыамталаах эбийиэктэри тутууга уонна төбө ахсааныгар тирэҕирэн, сокуоҥҥа уларытыы киллэриллэрин туруорсабыт. Түмүктээх үлэни ситиһиэхпит диэн эрэннэрэбин”, – диэн төлөннөөх тыллары эппитэ.
Дьиҥинэн, туочука туруоруллуо эрдэ эрээри, Ил Түмэн тыа сиригэр уонна аграрнай бэлиитикэҕэ сис кэмитиэтэ муус устар 8 күнүгэр тэрийбит мунньаҕар үс барыйаантан биири чопчу талыахтаахтара биллэр этэ. Мэҥэтээҕи көрсүһүүгэ Нам улууһун баһылыгын солбуйааччы Филипп Николаев 1-кы барыйааҥҥа 10 улуус сүүйтэрэрин (билигин ылар субвенциятыттан аҕыйах үп тиксэрин), оттон 2-с барыйааҥҥа 16 улуус “оҕустарарын” суоттаабытын билиһиннэрэн туран, “икки бастакы барыйааны холбоон, биир туһалааҕы оҥордоххо, улуус кытыы нэһилиэктэрэ төбөҕө, суоллаах-иистээх үөс нэһилиэктэр бородууксуйаҕа үлэлииллэригэр табыгастаах буолуоҕун” эппитин биир бэйэм биһирии истибитим.
Дьокутааттар уонна тыл эппит ыҥырыылаахтар, үтүктүспүттүү, санаалара бииргэ түмүллүбүтэ. Министиэристибэ оҥорон киллэрбит 3 барыйааныттан иккиһи – табаары оҥорон таһаарыыны, ол эбэтэр оҥоһуллан тахсыбыт үүт-эт бородууксуйа кээмэйинэн көрөн өйүүр суолу талалларын биллэрбиттэрэ. Эрдэтээҥи дьүүллэһиилэргэ “министиэристибэ бэйэтэ туспа барыйааннаах буолуохтаах” диэн уорбалааччылар бааллара. Бүтэһик түмүктүүр мунньахха миниистир Артем Александров хаартыны дьэ арыйан, ону киэр кыйдаабыта. “Биһиги дьоҥҥо-сэргэҕэ охсуута суоҕунан барыахтаахпыт. Ол өттүнэн көрдөххө, 2-с барыйаан ордук чугас”, – диэбитэ.
Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирэ саҥа төһүүнү сыл буолаат тоҕо уларытарга туруммуттарын ыйытыыга хоруйдаан: “Улуустарга бэриллибит боломуочуйа балачча кэҥэтиллибитэ үтүө түмүктээх буолла эрээри, аһы-үөлү дэлэтиигэ ситэтэ суох өрүттэрдээх: судаарыстыба бүддьүөтүттэн тыа хаһаайыстыбатыгар бэтэринээрийэлиин холбоон 15 млрд солк. кээмэйдээх үп бэриллэригэр 38 млрд солкуобайдаах бородууксуйаны оҥоробут, маны кырата 50 млрд солкуобайга тириэрдэргэ дьулуһуохтаахпыт. Ол иһин өйөбүл көдьүүһүн үрдэтээри сааһылана, уларытыы киллэрэ сатыыбыт”, – диэн быһаарбыта.
Василий НИКИФОРОВ
Сообщение Тыа хаһаайыстыбатын өйүүр үс суолтан аһы-үөлү дэлэтэр төһүүнү таллылар появились сначала на Улус Медиа.