Алтынньы 2 күнүгэр «Үргэл» арт-галереяҕа худуоһунньук Тохман Бойтунов кэриэһигэр кини уонна кини быраатын, оҕолорун үлэлэрин бииргэ түмэн көрдөрүү буолла.
Өскөтүн Арассыыйа худуоһунньуктарын академиятын академигын Дьулустаан Бойтуновы бары билэр буоллахпытына, кини убайын Тохман Бойтунов туһунан бэл, идэлээх худуоһунньуктар кини үлэлэрин саҥа көрөбүт диэтилэр. Онон, бу быыстапка ураты суолталаах: үрдүк хайа ыраахтан тупсан көстөрүнүү, бу орто дойдуттан айар-тутар ухханыгар сылдьан соһумардык күрэммитэ номнуо 15 сыл буолбут Тохман Бойтунов бүгүн олорон ааспыт олоҕун, суолун-ииһин бар дьонугар сэгэттэ.
Ооҕуй ситимэ сиигирэн
Кустук өҥүнэн оонньуурун
Уу харахпынан көрөрүм —
Наһаа үчүгэй!
Халлааҥҥа хатаастан туран
Күөрэгэй ыллаан дьырылыырын
Эт кулгаахпынан истэрим —
Наһаа үчүгэй!
Күнү-дьылы уҥуордааммын
Дьол, үөрүү эрэ туһунан
Ыраас өйбүнэн саныырым —
Наһаа үчүгэй!
(Семен Руфов)
Ааҕааччым, соһуйума, кырдьыга да, бу көрдөрүүнү Тохман Бойтунов бэйэтэ көҕүлээн тэрийдэ диибит. Ол курдук, быыстапка арыллыытыгар худуоһунньук кыыһа Күннэй долгуйан туран кэпсээтэ. Ахсынньы дьылы түмүктүүр бытарҕаннаах түүнүгэр арай, түүлүгэр аҕата Тохман бу баардыы хартыыналарын бэрийэн, үөрэн-көтөн сылдьар эбит. Күннэй соһуйуон иһин, аҕата сүргэтэ олус көтөҕүллэн туран киниэхэ туһаайан: «Дойдубар маҥнайгы хаар түһүүтэ үлэлэрбин биир сиргэ түмэн дьон көрүүтүгэр таһаар», -– диэбит уонна ханнык хартыыналары ыларын ыйан биэрбит. Ол кэннэ Күннэй дьикти түүлүн аймахтарыгар кэпсээбит. Дьиэ кэргэн сүбэнэн күндү киһилэрин кэриэһигэр, кини истиҥ иэйиитин иҥэрэн ойуулаабыт айымньыларын бүгүн кини аатын ааттаан дьон-сэргэ дьүүлүгэр туруордулар. Аҕалара орто дойдуттан күрэннэр да, түүллэригэр кэлэн сүбэлиирин, көмө буоларын уйадыйан туран кэпсээтилэр. Уола Эллэй аан маҥнай сэргэ оҥорор эппиэттээх да, долгутуулаах да кэмнэригэр аҕата Тохман түүл нөҥүө: «Долгуйума, көмөлөһүөм», — диэбит эбит… Ол курдук, уус уол үлэтэ туох да харгыһа суох, үрдүк иэйиилээхтик оҥоһуллан, табыллыбыт.
Саха дьоно бу кэпсээннэри олус чугас ылынныбыт уонна итэҕэйэбит. Өбүгэ күүһэ, ситимэ-утума баарын бу да түгэннэр бигэргэтэллэр.
Киһи төрөөбүт-үөскээбит, дойду оҥостубут сирэ күүс-күдэх, толкуй биэрэр. Ол курдук, Кэнтик нэһилиэгин түмэлигэр Тохман Бойтунов уруһуйдара, мас оҥоһуктара кичэллээхтик харайыллан сыталлар. Кэнтик сиригэр аатырбыт уустар: Чап уустара, Аммай Уус, Таркай Уус, Кынчарыыс Уус, Боччойо Уус, Баҕа Дьэлиһиэй о.д.а. олорон ааспыттарын билэбит. Бойтуновтар бу утуму салгыыр, сахалар тумус туттар дьоммутунан буолаллар.
Тохман диэн ааттыын да ураты уол 1953 с. биллэр-көстөр учууталлар Афанасий Степанович уонна Мария Варламовна дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Кыра эрдэҕиттэн тугу көрбүтүн, бэйэтин мүччүргэннээх сырыыларын уруһуйдуур идэлээх эбит. Билигин ытык сааһыгар сылдьар эдьиийэ ахтан ааспытынан, Тохман оҕо сылдьан ойууртан куобах ойон тахсыбытыттан соһуйан олоро түспүтэ, онтон илийбит таҥаһын көхөҕө куурда уурбута уруһуй буолан үйэтитиллибиттэр. Ураты талааннаах оҕотун уруһуйдарын ийэлэрэ Мария Варламовна кичэйэн уура сылдьыбыт.
Тохман оҕо сааһыттан ыра санаа оҥостубут кэрэ эйгэтигэр дууһалыын ылларан талаһара. Бэл диэтэр, университекка инженер-тутааччы идэтигэр киириэн баҕарбакка (дьоно баҕардахтара буолуо), уоллара эксээмэннэригэр соруйан эппиэттэспэт, тургутууну ааспат. Дьиҥэр, черченияҕа уонна математикаҕа туйгуннук үөрэммит. Ол кэннэ Дьокуускайдааҕы ойуулуур-дьүһүннүүр училищеттан арахпат, бэл, үөрэниэхтээх паарталарын ньуурун долгуйан имэрийэ сылдьарын доҕотторо бүгүн аҕыннылар. Ити курдук, бары да дьулуурдаах ыччат буолбаат!
Күндү ааҕааччым, кыратык хараххын симэн ыл… Үөрэххэ киирэр тургутууну туораан, ол үөрүүтүттэн сүүрэн өрүкүнэйэн кэлэн, Нева өрүс хаба ортотугар умсаахтыыр уолчаан ким буолуой? Дьэ, кини — Тохман! Улуу Репин, Брюллов, онтон да атын аар-саарга аатырбыт биллиилээх худуоһунньуктар үөрэммит академияларыгар үрэх баһыттан тиийбит саха оҕотун ураты талаанын таба көрөн ыллахтара. Онтон үөрэн, өрүкүнэйэн Тохман бэрт элбэх оҕо көрөн турдаҕына, Нева өрүскэ ыстанар уонна көҥүл харбаан көччүйэр! Тохман ситиһиилээхтик үөрэммитэ, кини үгүс уруһуйдара үөрэммит институтугар хараллан сыталлар.
Тыҥэрультыҥэ (чукча тылыттан туора үүммүт от диэн тылбаастанар) кыыһы кэргэн ылан, Камчаткаҕа Айаанка (кэрэ сир диэн тылбаастанар) чукчалар уонна эбээннэр түөлбэлээн олорор сирдэригэр олохсуйаллар, Күннэй уонна Эллэй диэн оҕолоноллор. Кэлиҥҥи сылларга худуоһунньук кэргэнэ Прасковья Бойтунова-Тыҥэрультыҥэ Дьокуускай куорат 26 нүөмэрдээх оскуолатыгар нуучча тылын учууталынан үлэлиир.
Камчаткаҕа Тохман Афанасьевич олус таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Айылҕа бары көстүүтүн, олохтоох булчуттар, балыксыттар олохторун ойуулаан-дьүһүннээн хаалларбыта. Олохтоох дьон олус киэҥ билиилээх, талааннаах, эйэҕэс майгылаах Тохманы ытыктыыллара, өрүү кини тула үмүөрүһэллэрэ. Туора да сиргэ олордор, кини сахалыы тыыынын, сиэрин-майгытын илдьэ сылдьыбыта. Өссө Камчаткаҕа олорон, кини Байанай өйдөбүлүн биэрэр айылҕаҕа истиҥ тыыннаах хартыыналарын айбыта. Кэлин дойдутугар кэлэн, айар дьонтон бастакынан Байанай дьүһүнүн уус-уран урамньыга киллэрэн, уруһуйдаан, маска кыһан оҥорон, ол үлэлэрэ билигин Үөһээ Бүлүү нэһилиэктэрин дьаһалталарыгар, Мииринэй куорат гостиницаларыгар, онтон да атын сирдэргэ үйэтитиллэн тураллар. Онон, Байанай кырдьаҕаһы көрдөхпүтүнэ, биһиги Тохман Бойтуновы санаан ааһыахтаахпыт. Аны күөл иччитин «Уутай» диэн бэрт эйэҕэс кырдьаҕас гына дьүһүннээн, оҕо-аймах сэҥээриэх кэриҥнээх уобараһын айбыт эбит.
Тохман Афанасьевич оҥорбут ойуурун кыылларын аныгы аниматордар ойуулукка туһаныахтарын сөп эбит дии санаатым. Кини кыыллара үтүө майгылаахтар, киҥэ-хабыра суохтар эбит.
Тохман Бойтунов хартыыналара бары кэриэтэ олус сырдыктар, сэргэхтэр, салгын куттаахтар эбит. Хайдах эрэ, бу дьиҥ олохтон, киртэн-буортан тэйбит буоланнар, киһи түүл дуу эбэтэр ыра санаа дойдутугар дьаарбайбыт курдуккун. Өҥнөрүгэр-дьүһүннэригэр үксүгэр үрүҥ, саһархай, чээлэй күөх, сырдык халлаан күөх өҥнөр баһыйалларын бэлиэтиибин. Ол иһин уйан да, нарын да дууһалаах эбит диибин. Олус да дьону, олоҕу, кэрэни таптыыр эбит!
Аны Тохман Бойтунов айылҕа киэҥ нэлэмэн (панорамнай) уруһуйдара киһини сөхтөрөллөр. Күөх куйаартан Ийэ Айылҕа көстүүтүн кэрэтик да дьүһүйбүт! Ыраах саҕахха диэри бараммат баайдаах тайҕа, Бүлүү Эбэ налыйан сытара, Тоҥуо үрэх сыыйыллар уонна Тоҥуо ытык хайата … Тоҥуо хайатын тардыыта былыр-былыргыттан сахаларга уус идэтин кытта ыкса сибээстээх — манна уһаарыыга туттуллар тимир таас (урууда) уонна болуо таас дэлэйдик көстөр сирдэрэ бааллар.
Тохман Афанасьевич сахатын номохторун, сиэрин-туомун, төрүт дьарыктарын илдьэ сылдьыбыт худуоһунньук. Кини улахан булдунан үлүһүйбэт эбит — айылҕаҕа ураты харыстабыллаах уйан сыһыаннааҕын доҕотторо бэлиэтииллэр. Арай Тоҥуо хайатын тэллэҕэр быыкаайык үүтээн туттан айаҕар эрэ балыктыыр эбит. Ону бэрт киэҥ көстүүлээх хартыынатыгар күөх буруо унаарарынан үйэтиппит. Бэйэтэ туулаах үөрэн-көтөн «60-с сааһым» диэн олус сылаас тыыннаах, дьол амтаннаах хартыынатынан көрөөччүнү көрсүөҕэ…Тохман Афанасьевич «Былыргы дьон тохтобула» диэн историческай хартыынатыгар сахалар Эркээни хочотугар кэлиилэрин көрдөрөр. Ол да саҕана ыһыллан, бытарыйан сылдьар норуот буолбакка, бэйэбит тойон-хаан дьоннордоох, бөлүһүөктээх, ойууннаах — ол эбэтэр бэйэни салайынар кыахтаах дьон тиийэн кэлбиппитин ойуулаабыт.
Онон «Үргэл» галереяҕа туруоруллубут быыстапкаҕа сылдьыҥ, Тохман Болтунов алгыс тыыннаах хартыыналарын дуоһуйа көрүҥ, кэрэни көрөн кэрэхсээн сүргэҕит көтөҕүлүннүн, сырдыкка-үтүөҕэ талаһыҥ!
Антонина УСКЕЕВА
