Дьокуускай куоракка саамай кырдьаҕас уонна биир саамай бастакы таас тутуулаах киинэ тыйаатырынан “Киин” киинэ тыйаатыра буолар. Бу тыйаатыры 21-с үйэ саҥатыттан салайан олорор Александр Даниловы кытары сэһэргэстэххэ, кини саха киинэтэ сайдарыгар кылаатын киллэрбит биир бастакы киһинэн билинэҕин.
— Александр Джурович, оскуоланы бүтэрээт да, култуура эйгэтигэр кэлбит эбиккин.
— Мин ийэм Анна Семеновна Данилова сааһын тухары кулуупка үлэлээбитэ. Ийэбин эккирэтэн тиийэн, кулуупка көмөлөһөр этим. Оннук улаатан буолуо, улаханнык толкуйдуу барбакка, култуура эйгэтигэр кэлбитим. Ийэм Булуҥ улууһуттан төрүттээх. Мин, бастакы оҕо, Күһүүргэ төрөөбүтүм. Оттон үс кыра быраатым Дьокуускайга, Тааттаҕа күн сирин көрбүттэрэ.
Одесскайдааҕы тыйаатыр производственнай-художественнай училищетын бүтэрбитим. Онтон Опера уонна балет судаарыстыбаннай тыйаатырыгар осветитель-элиэктиригинэн киирбитим. Ырыаһыт да, үҥкүүһүт да буолбатах этим, үксүн тэрээһин өттүгэр сылдьыбытым. Тыйаатырга 15 сыл үлэлээн, дириэктэри тиэхиньиичэскэй үлэлэргэ солбуйааччыга тиийэ үүммүтүм. Ол үлэлии сырыттахпына, 2001 сыллаахха куорат мэрэ Илья Михальчук “Киин” киинэ тыйаатырга дириэктэринэн ыҥырбыта.
— Дьэ, саҥа тэрилтэҕэ киллэрбит уларыйыыларгыттан биири эмэ ахтан-санаан ыллахха?
— Тыйаатыры чахчы, ааттыын да “Киин” тыйаатыр дэтэр курдук өссө сайыннарарга үлэбин саҕалаабытым. Бигэ тирэхтээх, иллээх-эйэлээх кэлэктиип үлэлии олорор этэ, биир да киһини уураппатаҕым, онон ол саҕаттан күн бүгүҥҥэ диэри үлэлии сылдьар дьон бааллар.
— Оччотугар сахалыы киинэни тилиннэрии, “кинобум” эһиги үлэҕититтэн саҕаламмыта диир оруннаах буоллаҕа?
— Сахалыы киинэни устуу, көрдөрүү аан бастаан «Киин» киинэ тыйаатырыттан саҕаламмыта. 2004 сыллаахха бастакынан саха киинэтин көрөөччүгэ таһаарбыппыт. “Алмазфильм” диэн тэрилтэни тэрийэ сылдьыбыппыт. Онно Николай Сантаев уо. д.а. курдук үгүс үөрүйэхтээх кинематографистары ыҥыран үлэлэппитим. Оччолорго Саха тыйаатырыгар саҥа үлэлээн эрэр эдэр режиссер Сергей Потаповка киинэтэ устуохха диэн этии киллэрбитим. Кинилиин уонна Айаал Аммосовтыын сүбэлэһэн, симиэтэ оҥоро охсон, үс ыйынан киинэни таһаарарга торумнаабыппыт. Сценарист, драматург Семен Ермолаев уолаттарга сүбэлээн-амалаан, «Любовь моя» диэн бастакы киинэбитин устубуттара. Киинэбитин элбэх киһи көрөн, билиэттэн киирбит үп киинэҕэ угуллубут харчыны 3 төгүл толуйбута. Онтон ыла хамсааһын саҕаламмыта. Дмитрий Шадрин, Алексей Егоров «Detsat» (Дети театра) бырайыагы толкуйдуу охсон, кэмиэдьийэ киинэлэри устарга ылсыбыттара уонна ситиһиилэммиттэрэ. Ити уолаттар үүнэн-сайдан, билигин Саха сирин киинэтин барытын дьаһайан олороллор.
Билигин «Якутский кинобум» диэн Арассыыйа барыта билэр. Арассыыйаҕа киинэни устар үс улахан киин баар: Москва, Дьокуускай уонна Питер. Саха киинэтэ салгыы сайдарыгар бигэ эрэллээхпин. Сотору «Оскардар» кэлиэхтэрэ, «Оскар» бириэмиэйэлээх артыыс эбэтэр режиссер баар буолуоҕар 100 бырыһыан эрэнэбин. Биһиэннэрэ Оскар аннынан бириэмийэлэри хайыы үйэ барытын ыллылар быһыылаах.
Арассыыйа атын эрэгийиэннэриттэн биһиги киинэбит туһунан суруйа, көрдөрө элбэх суруналыыс кэлэн барбыта. Кинилэр бары “«Центральный» кинотеатр — «Альма матер якутского кинобума» диэн суруйбуттара, көрдөрбүттэрэ. Сахалар киинэлэммиттэрин сөҕөллөрө. Тыйаатырбытыгар омук уонна саха киинэтэ тэҥинэн көрдөрүллэригэр, саха киинэтигэр тоҕо анньан кэлэллэрэ. Кырдьыга да, оччолорго киинэни «Мосфильм» уонна «Ленфильм» эрэ үчүгэйдик усталлар диэн санаа баһыйар этэ буоллаҕа. Дойду бэрэсидьиэнэ Владимир Путин Саха сиригэр киинэ павильонун оҥорор туһунан ыйааҕа тахсан турар.
“Оһуохайдаах улуус элбэх оҕолордоох”
— Дьокуускай куорат Дууматыгар дьокутааттыы сырыттахпына, «Оһуохай» түмсүү дьоно кинилэри билсэ кэлэрбэр ыҥырбыттара. Култуура дьонун кытары эрдэттэн эҥэрдэспит буолан, оһуохайы билэрим. Ол ыҥыран кэпсэппиппит кэннэ: «Эн оһуохайы дьиҥ чахчы өйдүүр, сыаналыыр киһи эбиккин. Биһиэхэ бэрэссэдээтэл буол», —– диэбиттэрэ. Саарбахтыах курдук буолан эрдэхпинэ ийэм: «Кырдьаҕастар, ытыктабыллаах дьон көрдөһөллөрүн ылын», — диэбитэ. Онон 2011 сылтан сөбүлээн үлэлии сылдьабын.
Оһуохай диэн тугуй? Оһуохай — үс ускуустуба холбоһуута. Ол эбэтэр оһуохайдьыт киһи — бэйиэт, ырыаһыт уонна үҥкүүһүт. Бу үс ускуустубаны баһылаабыт ураты талааннаах эрэ киһи оһуохай этээччи буолар.
— Үөрүүлээҕэ диэн, оһуохайдьыттар элбээн иһэллэр. Хаһан эмэ Оһуохайдьыттар сойуустара диэн баар буолуон сөп дуу?
— Дьэ ол туһугар күн бүгүҥҥэ диэри үлэлии сылдьабын. Ол эрээри, билиҥҥитэ былааҥҥа эрэ баар. Оччолорго кырдьаҕас оһуохайдьыттар, оһуохайы үөрэтээччилэр, оһуохайга олохторун анаабыт Николай Егорович Петров, Анатолий Васильевич Кривошапкин инники былааны кэрчик-кэрчик оҥорбуттара. Онтон биирдэстэрэ Оһуохай күнэ баар буолуохтаах диэн этэ. Онон ити ыра санаабыт туолла. «Оһуохай» түмсүү сайдыы суолун тутуспута ыраатта, саҥаттан саҥа этээччилэр, эдэрдэр кэлэллэр.
Мин оһуохай ханнык улуустарга баарын, ордук сайдыбытын үөрэтэн көрбүтүм. Арай билбитим — Бүлүү бөлөх улуустарга оһуохай күн бүгүҥҥэ диэри баар, оттон киин улуустарга сэбиэскэй кэмнэргэ симэлийэн ылбыт. Аны туран, оһуохайдаах улуустарга үстэн элбэх оҕолоох ыал наһаа элбэх буоллаҕына, киин улуустарга, ортотунан, иккилии оҕолоохтор. Ол аата, элбэх оҕолоох улуустар бары оһуохайдаах эбиттэр. Илин эҥээрдэргэ эдэрдэр тахсан эрэллэр. Онон кинилэр оһуохайданнахтарына, ахсааннара эмиэ элбээн барыаҕа. Онон, оһуохай сахалар демографическай боппуруостарын быһаарар. Тоҕо диэтэххэ, бу итэҕэл. Итэҕэл эр киһиэхэ да, дьахтарга да күүстээх эрэли биэрэр. Инньэ гынан, оһуохай демография боппуруоһугар күүстээх көмөнү оҥорор диэн 100 бырыһыан этэбин.
Мин соҕотоҕун эрэ үлэлээбэппин. “Оһуохай” түмсүү сэбиэтэ, Дархан этээччилэр сүбэлэрэ бааллар. Сүбэни Валентин Васильевич Хорунов диэн күүстээх хамсаныылаах этээччи салайар. Оһуохайга баар үс ускуустубаны тэҥинэн илдьэ сылдьааччы бу кини буолар. Сэбиэккэ Дархан этээччилэр элбэхтэр, бары бииргэ үлэлээн, “Оһуохай” түмсүү сайдыы суолугар турар.
“Элбэх киинэни көрөрбүнэн дьоллоохпун”
— Кэпсэтиибитигэр элбэхтик күндү ийэҕин аҕынныҥ. Билигин ийэҕэр саамай махтана саныырыҥ тугуй?
— Ийэлээх аҕам миигин “Эн сахаҕын, төрөөбүт дойдугар олорон үлэлиэхтээххин-хамсыахтааххын, туохтан да чаҕыйыа суохтааххын, куһаҕантан үчүгэйи булуохтааххын” диэн ииппиттэрэ. Аҕабыт эрдэ өлбүтэ, ийэбит 88‑с хаарыгар үктэннэ.
“Лена” киинэ тыйаатырга Александр Даниловка СӨ кинематографиятыгар кылаатын иһин “Чыпчаал” бириэмийэни туттарбыттара.
— Ардыгар сахалыы киинэлэри барытын ситэн көрбөппүт. Оттон тыйаатыр дириэктэрэ киинэни барытын көрөрө буолуо?
— Сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри киинэ көрүөхпүн сөп уонна саха көрөөччүлэриттэн барыларыттан бастакынан көрөбүн. Итинэн мин дьоллоохпун. Дьэ, ол көрөн баран, ханнык киинэни төһө элбэхтик, хаһан көрдөрөрбүтүн быһаарабыт. Аан дойдуга сылга 2 тыһыынча кэриҥэ киинэ уһуллар, онтон сүүһүн көрдөрөбүт.
Үгүс киһи нэдиэлэҕэ 5–6 күнүн үлэтигэр аныыр. Кини сэттис күнүгэр хайаан да сынньаныахтаах. Онон сылаатын таһааран, аныгыскы нэдиэлэҕэ өссө таһаарыылаахтык үлэлиир туһугар хайаан да сынньаныахтаах. Ол иһин, биһиги, тыйаатырдар, баарбыт.
— Эйигин билиҥҥи олоххо туох санаалар долгуталларый?
— Сахалар элбиэхпитин наада. 3 мөлүйүөн кв. килэмиэтир иэннээх сиргэ олорор дьон дойдубутун сайыннарар туһугар үлэлиэхтээхпит, ахсааммытынан элбиэхтээхпит. Элбэх киһини ким да кыайбат, туох да хоппот. Сирбитин-уоппутун, тылбытын уонна итэҕэлбитин тутан олоруоҕуҥ.
ХААРТЫСКА АЛЕКСАНДР ДАНИЛОВ ТУС АРХЫЫБЫТТАН