Смартфоннар, планшеттар уонна ноутбуктар олохпут арахсыспат сорҕото буоллулар. Үгүс киһи киэһээҥҥи сонуну эбэтэр социальнай ситимнэри көрбөккө эрэ утуйбат, оннук гынан түүннэри сынньанар хаачыстыбатыгар уонна доруобуйаларыгар буортуну оҥороллор диэн «Здоровая Якутия» МАХ ханаал иһитиннэрэр.
Электроннай тэриллэр туох кутталлаахтарый?
- Күөх сырдык мелатонин оҥоһуллан тахсарын мөлтөтөр. Гаджеттар экрааннара элбэх күөх сырдыгы таһаараллар, ол киһи циркаднай ритмнэригэр (биологическай чаһыытыгар) куһаҕаннык дьайар. Киэһэ хааҥҥа мелатонин таһыма үрдүөхтээх, мэйиигэ утуйарга бэлэмнэнэр кэм кэлбитин биллэриэхтээх, ол эрээри экраан күүстээх сырдыга эт-хаан үлэтин булкуйар. Мэйии түүн өссө кэлэ илик дии саныыр уонна гормон оҥоһуллан тахсарын аччатар. Түмүгэр – утуйар уу көтөр.
- Ньиэрбэ систиэмэтин күүрдэр. Социальнай ситимнэр, оонньуулар, сериаллар – бу барыта ньиэрбэ систиэмэтин күүрдэн, уоскуйар турукка киирэригэр мэһэйдииллэр. Эмоциональнай өрө көтөҕүллүү эбэтэр күүрүүлээх турук (холобур, куһаҕан информацияттан) айылҕаттан утуйуу эргиирин кэһэр.
- Утуйар кэми соруйан хойутатыы. Киэһэ смартфону туһаныы дьону утуйар кэмнэрин соруйан хойутаталларыгар күһэйэр. Күн ахсын утуйбат буолуу үлэ-хамнас түмүгэр охсор, өй-санаа дьоҕурун уонна уопсай доруобуйа туругун мөлтөтөр.
- Утуйар хоһу сырдыгынан дьайыыта. Лаампалар кыра да сырдыктара түүннэри сынньалаҥы буортулуур кыахтаахтар. Эт-хаан ханнык баҕарар сырдыгы уһуктар кэм кэлбитинэн ылынар, ол утуйуу хаачыстыбатын намтатар.
Өр кэм утуйбат буолуу туохха тиэрдэрий?
- Өй-санаа дьоҕура мөлтүүр: өй-санаа, болҕомто мөлтүүр, саҥа информацияны ылыныы уустугурар;
- Метаболизм бытаарар: утуйбат буолуу минньигэскэ баҕаны күүһүрдэр, аччыктааһыны күүһүрдэр уонна ыйааһын эбиллиитигэр тиэрдиэн сөп;
- Ыарыыга ылларар куттал үрдүүр: сүрэх уонна тымыр кыһалҕалара, сахарнай диабет, иммунитет мөлтөөһүнэ;
- Эмоциональнай тутулга суох буолуу: кыыһырыы, уолуйуу, депрессия.
Утуйар уу хаачыстыбатын тупсарабыт
- Утуйар кэми олохтооҥ – утуйуох иннинэ чаас аҥаара-биир чаас инниттэн гаджеттары туһанан бүтүҥ;
- Киэһэ тэриллэртэн аккаастанар кыаҕыҥ суох буоллаҕына, күөх сырдыгы аччатар эрэсиими холбооҥ уонна экраан сырдыгын намтатыҥ;
- Утуйуох иннинэ көмпүүтэр оонньууларын оонньоомоҥ уонна утуйар ууну көтүтэр киинэлэри көрүмэҥ. Уоскутар биэриилэри, аудиокинигэлэри эбэтэр подкастары талыҥ;
- Толкуйдаах усулуобуйаны тэрийиҥ: чаҕылхай индикатордары араарыҥ, халыҥ сабыылары эбэтэр утуйарга аналлаах маасканы туһаныҥ;
- Күннээҕи эрэсиими тутуһуҥ – биир кэмҥэ уһуктуҥ уонна утуйуҥ;
- Сынньалаҥҥа болҕомтону ууруҥ: тыынар эрчиллиилэр, чэпчэкитик тыыллаҥнааһын, медитация, уоскутар муусука эбэтэр кумааҕы кинигэ;
- Баҕарар буоллаххытына, утуйарга аналлаах өйдөөх мааскалары, ыарахан суорҕаннары, сарсыардааҥҥы сарыалы үтүктэр будильниктары туһаныҥ.