Бүгүн, алтынньы 2 күнүгэр, култуура миниистирэ Афанасий Ноев 60 сааһын туолар дьоһуннаах үбүлүөйүн бэлиэтиир.
Мин кини олоҕун араас кэми уҥуордаан, холкутук устан сундулуйар дириҥ өрүскэ тэҥниибин. Төһө да ардыгар сүнньүн уларыттар, бу өрүс төрүт сириттэн тэйбэт. Афанасий Ноев — оннук киһи. Кини олоҕун ис хоһооно — ситиһии, дуоһунас испииһэгэ буолбакка, төрөөбүт дойдуга, дьиэ кэргэҥҥэ, таптыыр үлэҕэ бэриниилээх буолуу, киһи сирдээҕи олоҕун сыаннастарын бигэ акылаата.
Эбээ үөрэҕэ — бигэ тирэх
— Афанасий Иванович, Хаҥалас Нөмүгүтэ — оҕо сааһыҥ ааспыт сирэ — эбээ илиитин сылааһыгар бигэммит сырдык өйдөбүлүҥ буоллаҕа.
— Миигин төрөппүттэрим кыра эрдэхпиттэн үлэҕэ, айылҕаҕа сыһыарбыттара. Эбээм Вера Петровнаны кытта хотоҥҥо тиийэн сымыыт хомуйарбыт (ити мин үлэ быһыытынан бастакы сорудаҕым этэ). Онтон улаатан истэҕим аайы үлэм эппиэтинэстэнэн барбыта — эбээбинээн ынах хомуйсарым. Сотору кэминэн бэйэм ынахтарбын ыалларым сүөһүлэриттэн арааран билэр буолбутум. Эбээ оҕото буолан буолуо, олох кыра эрдэхпиттэн духуобунаска уһуйуллубутум, төрөөбүт дойдуга тапталы иҥэриммитим. Кини үйэлээх үөрэҕэ ис кутум бигэ тирэҕинэн буолбута.
Историк идэтэ — олох кыната
— Эн аатырбыт В. В. Куйбышев аатынан Томскайдааҕы университеттан кынат үүннэрэн тахсыбыт историк идэлээххин. Олоҕуҥ устуоруйата бу кэмтэн бэрт ситиһиилээхтик саҕыллыбыт буолуохтаах?
— Дойду биир баай устуоруйалаах куората миэхэ идэни эрэ биэрбэтэҕэ. Бу ааттаах-суоллаах, дойду биир тарбахха баттанар үрдүк үөрэҕин кыһата олоҕум хас биирдии түгэнэ норуотум төрүт култууратын нэһилиэстибэтин харыстыырга уонна ону сүтэрбэт туһугар эппиэтинэстээх буоларга ииппитэ. Аҥаардас Томскай куоракка Былатыан Ойуунускай, Георгий Ефимов, Василий Никифоров‑Күлүмнүүр курдук саха биллиилээх дьоно үөрэммиттэрэ элбэҕи этэр.
2003 сыллаахха РФ Бэрэсидьиэнин иһинэн Норуот хаһаайыстыбатын уонна судаарыстыбаннай сулууспа академиятын бүтэрэн, иккис үрдүк үөрэхпин баһылаабытым. Педагогика билимин хандьыдаатынан буолбутум. «История уонна судаарыстыбаннай салайыы» икки өрүттээх үөрэх-билии миэхэ култуурунай бэлиитикэни тэрийиигэ уонна олоххо киллэриигэ сүҥкэн көмөнөн буолбута. Онон историк быһыытынан толкуйум, өйүм-санаам билигин да үлэбэр, олохпор улахан өйөбүлүнэн буолар.
Суруналыыстыка эйгэтин туһата
— Афанасий Иванович, эн суруналыыс быһыытынан эмиэ киэҥник биллэҕин: «Саха» НКИХ бэрэсидьиэнинэн, «Сахамедиа» холдинг генеральнай дириэктэрин солбуйааччынан, Ил Дархан пресс-сэкирэтээринэн үлэлээбитиҥ. Онон улахан дуоһунастарга суруналыыстыка эйгэтигэр үлэлээбитиҥ туһалыыра, өйөбүл буолара чахчы.
— Култуура уонна медиа эйгэлэрин бэйэ-бэйэлэриттэн араарбаппын. Медиа-иһитиннэриитэ суох култуура бүгүн — көрөөччүтэ суох түмэл кэриэтэ. Кырасыабай, баай ис хоһоонноох, ол гынан баран, олус чуумпу, нуурал. Мин маны 90‑с сыллар бүтүүлэригэр «Саха» национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньаны салайар кэммэр өйдөөбүтүм. Оччолорго өрөспүүбүлүкэ теле-араадьыйатын ис тутулун, тосхолун оҥорбуппут, сайдар тиһигин толкуйдаабыппыт. Уустук кэм этэ. Култуура бэйэ эргимтэтигэр эрэ сибигинэйэн буолбакка, бар дьон ортотугар дорҕоонноохтук, сатарыыр гына саҥарыахтааҕын онно аан бастаан өйдөөбүтүм. Суруналыыстыка эйгэтин төрдүттэн билэр буолан, култуура тиэмэтин тарҕатыы мэхэньиисимнэрин чопчу билэбин, ону үлэбэр табыгастаахтык туһанабын.
Мас суот — үтүө үгэс
— Култуура урукку миниистирэ эйиэхэ үлэтин туттарарыгар былыргы мас суотун биэрбит эбит. Ол туох эрэ ураты ис хоһооннооҕо буолуо? 2022 сыллаахха эн Култуура министиэристибэтигэр сүүрбэ сыл араас салайар үлэҕэ үлэлээн, уопутуран баран төннүүгэр, култуура эйгэтэ төһө уларыйбыт курдугай?
— Мас суот — култуура диэйэтэлэ Андрей Борисов олохтообут министиэристибэбит ураты үгэһэ. Ол эбэтэр, култуура суот курдук чуолкай эппиэти, түмүгү уонна тулуурдаах чопчу үлэни эрэйэрин өйдөтүү. Миигин уруккуттан билэр дьонум олус күүппүттүү көрсүбүттэригэр махталым муҥура суох. Үлэлиир эйгэм, алтыһар дьонум — тыйаатыр уонна киинэ артыыстара, бибилэтиэкэрдэр уонна кулууп үлэһиттэрэ, олоҥхоһуттар уонна уустар. Быһата, айар куттаах дьон. Үлэм — мин тыынар салгыным. Өр кэмҥэ Култуура министиэристибэтиттэн тэйэ сылдьан баран, саамай кылаабынай ис тутул уларыйбатаҕыттан үөрбүтүм. Ол — култуура тыына, салгына. Буолаары буолан, сайылык түптэтин сытын кэриэтэ ол салгын өссө минньийбит, хойдубут курдуга…
Афанасий Ноевтыын алтыһыы
Афанасий Ноевы кытта элбэхтэ алтыспыт суруналыыс быһыытынан, кини туһунан кэккэ холобуру аҕалыахпын баҕарабын. Кини “Саха” НКИХ салайааччытынан үлэлиир кэмигэр мин Саха араадьыйатын уопсастыбаннай кэрэспэдьиэнин быһыытынан бастакы хардыыны оҥорбутум. Оччолорго сонуннары улуустартан биэрэр этибит. Тааттаттан — Анастасия Морхоева, Сунтаартан — Марта Николаева, Бүлүүттэн — Макар Мыла, Муоматтан — Раиса Былбанаева, Өймөкөөнтөн — мин бэйэбит улуустарбытын хото сырдатарбыт. Ол онон эрэ бүппэт этэ. Хампаанньа салалтата биһигини сыл саҥатыгар уонна саас суол алдьаныан иннинэ киин куоракка анаан ыҥыран, араадьыйа суруналыыстарын кытта бииргэ үөрэх тэрийэрэ. Тыл үөрэхтээҕэ Тамара Петрова ый аайы уопсастыбаннай кэрэспэдьиэннэр биэриилэрин ырытан, бэйэтин сүбэлэрин ыытара, улуус баһылыктарыгар “эһиги дьоҥҥут маннык үлэлииллэр” диэн анаан бэлиэтиирэ. Үлэ бу маннык көрүҥэ улуустар суруналыыстарыгар Афанасий Ноев олоххо киллэрбит биир улахан оскуолабытынан буолбута.
Бырабыыталыстыба отчуотугар
Өссө биир түгэни бэлиэтиим. Бырабыыталыстыба отчуоттарыгар Афанасий Ноевтыын Горнай уонна Өймөкөөн улуустарыгар сылдьыбыппыт. Арай Афанасий Иванович нэһилиэк аайы кулуупка киирээт, бибилэтиэкэҕэ киирэн сүтэн хаалар. Мунньах саҕаланыыта инники эрээккэ киирэн олорунан кэбиһэр. Онтон Култуура министиэристибэтиттэн киниэхэ тыл биэрдэхтэринэ, бу нэһилиэк биллэр дьонун-сэргэтин холобурдаан туран, киһи эрэ истэ олоруох гына саҥаран-иҥэрэн барара. Олох бүгүҥҥүттэн саҕалаан айыах-тутуох баҕа санааны уһугуннарара, салайааччылары уонна олохтоохтору биир тыыннаан кэбиһэрэ. Олохтоохтор бэйэлэрин нэһилиэктэрин туһунан бэрт иһирэх тылы истэн, санаалыын көнньүөрэн тарҕаһаллара. Кэлин билбитим, кини бибилэтиэкэҕэ киирэн, бу нэһилиэк устуоруйатын, тугунан тыынан олорорун уонна биллиилээх дьонун анаан туоһулаһар эбит. Ол кэнниттэн киһи санаатын табар, көнньүөрдэр тыллары булан, уу сахалыы сааһылаан саҥаран, дьон кутун тутара.
…Ити курдук, бэрт дириҥ хорутуулаах үлэлээх биллиилээх судаарыстыбаннай уонна уопсастыбаннай диэйэтэл, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга миниистирэ, педагогика билимин учуонайа Афанасий Ноев туһунан киһи кэпсиирэ үтүмэн үгүс. Киниэхэ, бүгүҥҥү күҥҥэ бэрт хорутуулаахтык үлэлии сылдьар судаарыстыбаннай диэйэтэлгэ, 60 саас — кэскиллээх былааннарын олоххо киллэрэр эппиэттээх кэм. Быйыл кини үбүлүөйдээх сааһын Култуура сылыгар бэлиэтиир. Афанасий Ноев салалтатынан билигин өрөспүүбүлүкэҕэ култуура эйгэтин тупсарыы, саҥа модельнай бибилэтиэкэлэри уонна оҕо култуурунай-сырдатар кииннэрин сыыппараҕа чугаһатан үлэлэтии, Үрдүкү муусука оскуолатын иккис уочаратын тутуутун түмүктээһин курдук улахан бырайыактар олоххо киирэллэр. Афанасий Ноев былааннара үгүс, сарсыҥҥыта — кэскиллээх.