Сорох идэлэри аҥаардастыы эр дьоҥҥо, биитэр дьахталларга эрэ аналлаах дии саныыбыт. Дьиҥэр, аныгы үйэҕэ эр киһи да үлэтин кэрэ аҥаардар кыайа-хото тутар буоллулар. Бүгүҥҥү биһиги дьоруойбут — геолог Раиса Третьякова. Кини «Инаглинскайдааҕы» шахтаҕа учаастактааҕы геологынан таһаарыылаахтык үлэлии сылдьар. Кинини кытта бу идэҕэ хайдах кэлбитин, үлэтин туһунан сэһэргэстибит.
— Раиса, геолог буолар санаа хайдах кэлбитэй?
—Чиэһинэйдик эттэххэ, идэм айылҕаны кытары ыкса ситимнээх буолуо диэн оҕо эрдэхпиттэн билэр, сэрэйэр этим. Онон, 16 саастаахпар номнуо геолог буоларга быһаарыныы ылыммытым. Дьэ ол кэннэ, бэйэм иннибэр сыал-сорук туруорунан, уон сылы быһа туруулаһан, бу идэбэр кэллим. Тоҕо итиччэ өр диир буоллаххына, оскуола кэнниттэн тута Геологоразведочнай факультекка кыайан киирбэтэҕим. Ол оннугар педагогическай колледжка киирбитим. Колледжы 2020 сыллаахха бүтэрэн, ол сыл ХИФУ Геологоразведочнай факультетыгар «Геологическая съемка, поиски и разведка месторождений твердых полезных ископаемых» диэн салааҕа туттарсан киирбитим. 5 сыл үөрэммитим уонна билигин «Колмар» чох хостуур хампаанньаҕа «Инаглинскайдааҕы» шахтаҕа учаастактааҕы геологынан үлэлии сылдьабын.
— Геолог буолар санааҕын чугас дьонуҥ хайдах ылыммыттарай?
— Колледжы 2020 сылга бүтэрэрбэр пандемия саамай күөрэйэн турар кэмэ этэ, ол кэмҥэ баҕа санаабын таҥнарар сатаммат диэн быһаарыммытым уонна баҕалаах үөрэхпэр докумуоннарбын биэрбитим. Тута үөрэхпин үлэни кытта дьүөрэлээн, «Зодиак» култуура киинигэр барменынан киирбитим.
Бу үөрэхпин чугас дьонум сөбүлээбэтэхтэрэ. Доҕотторум, аймахтарым, ийэм бука бары тохтото сатаабыттара. Эр киһи үлэтэ, ким даҕаны үлэҕэ кыыһы ылыа суоҕа диэн этэллэрэ. Сүрүн утарылаһааччым ийэм этэ. «Хайдах геолог буолаары гынаҕын? Үрдүк үөрэххин кыайбаккаҕын быраҕыаҥ уонна үйэҥ тухары барменынан үлэлиэҥ»,- диэн долгуйара.
Ийэм бэйэтэ олоҕун тухары, Халыма Ойуһардааҕар учууталлаабыта. Учууталлар учууталлара этэ. Иккис үөрэхпэр туттарсар сылбар ийэм ыарыыта бэргээн, оскуолаттан тохтообута. Итиэннэ мин оннубар кэлэн үлэлээ, диэн миигин ыҥырбыта. Дьэ ол сайын мин инники олохпор быһаарыылаах этэ. Аны оскуолаттан эрийэн үлэҕэ ыҥыра сатаабыттара. Кытаанах кэпсэтиилэрэ ааспытым. Өр кэпсэтии, туруулаһыы кэннэ, ийэм миигин Историческай салааҕа туттарыс диэн көрдөспүтэ. История биридимиэтин сөбүлүүр этим, ол иһин ийэбэр утары барбытым. Эксээмэннэрбин кыайан туттарбатаҕым, дьиҥэр иккистээн туттарыахха сөп этэ. Ону мин сөбүлүүр үөрэхпэр үөрэнэр баҕабыттан ийэбиттэн ону кистээбитим. Ити курдук, тапталлаах үөрэхпэр киирэн үөрүү бөҕө буолбутум.
Миигин өйөөбүт киһи оскуолатааҕы кылааһым салайааччыта – Евгения Петровна Шкулева буолар. Үөрэххэ киирбиппин кэпсээбиппэр олус үөрбүтэ: “Маладьыас! Баҕа санааҕын толорбутуҥ олус үчүгэй! Эн тускар куруук ыалдьабын!” – диэн эҕэрдэлээбитэ. Кэлин ити тыллара үөрэнэрбэр күүс-көмө буолбуттара. Үөрэнэр кэммэр үлэм быыһыгар чинчийэр үлэлэрбин, сорудахтарбын, рефераттарбын оҥорон бэчээттээччибин. Бииргэ үлэлиир дьонум хайдах курдук кыһаллан үөрэнэрбин көрөн, куруук миэхэ утары бараллара, онон кинилэргэ махталым муҥуура суох. Үөрэхпэр хаалбат этим, үчүгэй үөрэнээччилэр ахсааннарыгар киирэрим. Итини барытын ийэм бэлиэтии көрөн, дьэ мин быһаарыыбын ылыммыта. Бастакы кууруһу бүтэрэрбэр: “Хата бэйэҥ эппит тылгар өсөһөн турбутуҥ сөп эбит. Хайдах курдук кыһалларгын, үөрэххэр барытын ситиһэргин бэлиэтиибин. Маладьыас, Рая. Дьэ уонна итиччэ айылаах ытаан-соҥоон киирбит үөрэххин бүтэрэн үчүгэй исписэлиис буоларыҥ эрэ сатанар”, – диэн алгыс тылын эппитэ. Иккис кууруспун түмүктүүр кэммэр ийэм бу олохтон букатыннаахтык барбыта…
— Дьэ кырдьык элбэх сыраны ааһан, баҕа санааҕын толорбуккун. Аан маҥнай шахтаҕа үлэлии кэлбит кэмҥин төһө өйдүүгүн? Куттамматаҕыҥ, соһуйбатаҕыҥ дуо?
— Өйдөөн бөҕө буоллаҕа. Аан маҥнай 2024 сыллаахха Чукоткаҕа «Майское» көмүс хостуур сиргэ практикаҕа сылдьан шахтаҕа киирбитим. Бу көмүс хостуур сир Россияҕа көмүс хостооһунугар биэс иһигэр киирэр. Куттал диэн суоҕа, төттөрүтүн олус интэриэһиргээн барытын көрө-истэ сылдьыбытым. Дьиҥэр, шахтаҕа оннук улахан куттал диэн суох, сүрүннээн сэрэхтээх буолуохха наада, куттал суох буолуутун тутуһуохха наада. Ол практикалана сылдьан илэ харахпынан сүүнэ улахан руданы бастакыбын көрбүтүм.
— Үлэҥ күнэ хайдах ааһарын сырдатыаҥ дуо?
— Сарсыарда административнай-бытовой куорпуспутугар кэлэбит, онно ким-ханна бүгүн үлэлиирин быһаарсабыт. Үксүн «забойга» уонна «лаваҕа» барааччылар диэн арахсабыт. Шахтаҕа айаннаан тиийэт, 10 ч. диэки аллараа киирэбит уонна эбиэт саҕана төттөрү тахсабыт. Куорпуспутугар тиийэн үлэбит үгэнэ саҕаланар, холобур, үлэлиир сирбитин уруһуйдуубут, төһө кээмэй «забойга», төһө кээмэй бортка барарын суоттаан таһаарабыт.
— Үлэҕитигэр ирбэт тоҥ дьайар дуо?
— Хас сыл аайы, саас ирэн саҕалыыр. Ол кэмҥэ уутун анал носуоһунан хачаайдаан таһаараллар.
— Шахта иһигэр үлэлиир олус тыҥааһыннаах, кутталлаах буоллаҕа. Сүрүннээн туохха уустуктары көрсөҕүн?
— Мин ордук чох быылыттан сэрэхэчийэбин. Киһи тыҥатыгар киирэн хаалар кутталлаах, онон шахтаттан тахсаат даҕаны силлээн, муннубун ыраастана сатыыбын.
— Онтон быылтан харыстанар тэрил бэриллибэт дуо? Экипировка чааһа хайдаҕый?
— Респираторы шахтердарга эрэ биэрэллэр, онтон биһиэхэ харыстанар таҥас мааска эрэ көрүллэр. Ону биһигиттэн ким даҕаны кэппэт диэххэ сөп.
— Хамнаскыт төһөнүй? Туох эмит чэпчэтиилэр көрүллэллэр дуо?
— Ураты чэпчэтиилэр суохтар. ТК-нан үлэлиибит уонна онно сөп түбэһэр льготалар бааллар. Хамнас тэрилтэттэн тутулуктаах. Мин билиҥҥи хамнаһым 100 тыһ. солк. тахса курдук буолар, атыттарга быдан элбэх, биитэр аҕыйах буолуон сөп.
— Шахтаҕа эр дьон эрэ үлэлииллэр дии саныырым. Кэрэ аҥаардарга эр дьон хайдах сыһыаннаһар?
— Бииргэ үлэлиир дьонум үчүгэйдик сыһыаннаһаллар. Төттөрүтүн туох эрэ өйдөммөт түгэнигэр ыйан-кэрдэн биэрэллэр, куруук көмөлөһөллөр, ардыгар минньигэһинэн күндүлүүллэр.
— Итиччэ сыралаах үлэ кэнниттэн, бэйэҥ интэриэскинэн тугунан эмит дьарыктанарга бириэмэ көстөр дуо?
— Суох. Атыттар үлэ кэнниттэн бэйэлэригэр бириэмэ булан сөбүлүүр дьарыктарынан дьарыктаналлар. Иллэҥсийдэхпинэ дьиэбэр үлэлиибин уонна сериал көрөбүн. Успуорт саалатыгар, бассейнҥа сылдьыахпын баҕарабын да, бакаа кыаллыбат курдук.
—Раиса, геолог курдук ыарахан идэни талбыккыттан кэмсиммэтиҥ дуо?
—Суох, төрүт кэмсиммэппин. Мин санаабар, геолог идэтэ олус «романтичнай». Сыалбын ситиһэн, сөбүлүүр идэбинэн үлэлии-хамныы сылдьарбыттан олус дьоллоохпун!
Тускуйана Игнатьева, ХИФУ устудьуоҥката