Руслан Тараховскай Саха академическай тыйаатырыгар Джон Стейнбек «Кутуйахтар уонна дьоннор» диэн айымньытынан дириҥ ис хоһоонноох «Үрэххэ» диэн киһини уйадытар да, толкуйдатар да испэктээги туруорда.
Дж. Стейнбек 1962 с. олоххо үөскүүр кыһалҕалары сырдатар, мөкү быһыыны-майгыны саралыыр, кырдьыктаах айымньыларын иһин Нобель бириэмийэтин ылбыт Эмиэрикэ чулуу суруйааччыта буолар. Бу айымньытыгар кыра-хара дьон — «кутуйахтар» кыһалҕалаах олохторун уонна баай-тот, тойон-хаан дьон икки ардыгар үөскүүр майгыны ойуулаабыт.
Стейнбек бэлиэтииринэн, былыр-былыргыттан суруйааччылар ытык иэстэринэн мөкү быһыыны-майгыны сэмэлээн, санааларын ыырдарыгар муммут дьоҥҥо үтүөҕэ дьулуһар сирдьит буолан, кинилэри сиэрдээх олоххо эргитии, өлүүнү-сүтүүнү утаран дьону-сэргэни иллээх-эйэлээх олоххо угуйуу. Ону тэҥэ Джон Стейнбек киһи аһыныгас, сиэрдээх, аламаҕай майгытынан кэрэхсэнэрин бэлиэтиир. Дьылҕаҕар көрсөр араас тургутуулары, моһоллору, мөккүөрдэри хорсун эрэ санааҕынан, тулхадыйбат ис күүскүнэн эрэ кыайыаххын этэр. Хомойуох иһин, глобализация үйэтигэр чулуу дьоммут билиитэ-көрүүтэ, ситиһиитэ ардыгар өлөрөр-өһөрөр күүстэргэ туһаныллар, ол барыта Ийэ Айылҕа, олох сатарыйарыгар тириэрдэр. Суруйааччы бэлиэтииринэн, киһи аймах харамайтан уратыта диэн толкуйун көмөтүнэн сиэрдээх суолу талар кыахтаах. Аныгы үйэҕэ икки атахтаах бэйэтэ бэйэтигэр куттал үөскэтэр, суоһурҕанар. Ону суох оҥоруон сөп — эмиэ Киһи бэйэтэ!
Бу өйдөбүл айымньыга уонна испэктээкилгэ Лүөҥкэ (Геннадий Турантаев) диэн сиэри таһынан күүстээх эрээри, уйулҕата хамсаабыт, толкуйдуур өйүн-төйүн, дьоҕурун сүтэрбит киһинэн көрдөрүллүбүт. Төһө да Лүөҥкэ үтүө майгылааҕын иһин, кини туппута-ылбыта барыта өлөр-өһөр дьылҕаланар. Кини уон киһи кыайарын кыайар хоодуот үлэһит буолан хайҕалга сылдьар, ол эрээри өлүүнү-сүтүүнү аҕалар ураты дьайыылаах.
Онтон кини доҕоро Дьөгүөркэ (Дмитрий Татаринов) үтүө майгылаах буолан кыһалҕалаах доҕорун сир-халлаан ортотугар хаалларбакка бэйэтин таһыгар илдьэ сылдьар, бүөбэйдиир. Ол эрэн, бу толкуйдаах эдэр киһи хараастара, соҕотохсуйара үгүс. Төһө да өй-санаа өттүнэн айгыраатар Лүөҥкэ курдук үтүө киһини кини билбэт. Бу икки эдэр дьон дьылҕаларын көрөн олорон, билигин төһөлөөх эдэр кыахтаах дьоммут дьылҕалара бу курдук тэмтэрийэн сылдьарын санаатахха, киһи уйадыйар.
Чулуу суруйааччы 1937 с. суруйбут айымньыта билиҥҥи кэм кыһалҕаларын көрдөрөргө дылы. Ол кэмҥэ кини дойдутугар улуу депрессия кэмэ эбит буоллаҕына, билигин бүрүүкээн турар кэм өссө ыар тыыннаах буоллаҕа. Ыгылыйыы, өлөр-тиллэр, симэлийэр кутталыгар сылдьан үксүбүт бэйэбит дьулуурбутуттан улахан тутулуга суох «кутуйах» дьылҕаланан, уйабытыгар уу киирэн сырыттахпыт. Онон айымньы төһө да үйэ кэриҥэ кэм ааспытын иһин, тыла-өһө улахан уларытыыта суох дьиҥ баарынан туруоруллубут — ол барыта билиҥҥи кэм тыынын биэрэр уонна итэҕэтиилээх.
Былыр да, быйыл да дьылҕа охсуутун тулуйарга дьоҥҥо истиҥ сыһыан, үтүө майгы, сырдык ыра санаа, ис күүс буолаллар.
Айымньыга сылгы көрөөччү хара тириилээх омук киһитин киһи эмиэ да аһынар, эмиэ да сэмэлиир. Эмиэрикэҕэ өр кэм хара тириилээх омуктар киһиэхэ тэҥнэммэт, кулут эрэ быһыытынан сылдьыбыт кэмнэрэ баара. Ол иһин, бу киһи сайаҕас майгыны билбэт, кырыктаах, кып-кыра ороно турар муннугун көмүскээн сааланарын-саадахтанарын кэрэйбэт, Лүөҥкэ барахсан соҕотохсуйан-тулаайахсыйан ыалдьыттыы киирбитигэр, күрүө намыһахтыы киниэхэ суоһурҕанна. Ону ааһан Лүөҥкэҕэ ыарыылаахтык тылласта, хараҕын уутун тохто. Онон биири өйдүөхтээхпит: киһини тутан-хабан, күһэйэн, атаҕастаан, санаатын самнаран үтүө майгылаабаккын, или-эйэни олохтообоккун.
Биллэрин курдук, дьон олоҕо айгырыыр кэмэ сиэр-туом кэһиллиитигэр, сиэр-майгы сатарыйыытыгар тириэрдэр. Бу барыта испэктээкилгэ бэрт дьэҥкэтик көстөр: кырдьаҕаска, киһиэхэ тыйыс сыһыан, күүһүнэн өттөйүү… Маны барытын өс киирбэх майгылаах Лүөҥкэ уонна Дьөгүөрсэ сырдык ыра санаалаах, бэйэ- бэйэлэригэр истиҥ сыһыаннаах буолан тулуйдулар.
Ол эрээри, сороххо дьылҕа олус тыйыс… эдэркээн кыыска төһө да кырыктамматар, бэйэтэ өйдөөбөтүнэн холустук туттан, сырдык тыынын сарбыйда. Кини доҕоро Дьөгүөрсэ кыһалҕаҕа түбэспит доҕорун олус таптыыр буолан, кини ыар дьылҕатын биир тыйыс түгэниттэн халбарытта.
Онон, күндү көрөөччү, испэктээкил тугунан түмүктэнэрин бэс ыйын 21 күнүгэр кэлэн бэйэҥ болҕойон көр! Төһө да күлүктээх күннэр турбуттарын иһин, ыра санааҕын чопчу оҥорон көр уонна испэктээкил дьоруойдарын курдук хараҥаны үтэйэр күүстээх санаалан!
Антонина УСКЕЕВА