Билиҥҥи Ийэ дойдубут күүһүрүүтүгэр-кыаҕырыытыгар биһиги, сахалар, төрүт олохтоох хотугу норуоттар умнуллубат, мэлдьэһиллибэт сүҥкэн кылааппытын киллэрэн, улуу Арассыыйаны кытта түөрт үйэни нөҥүөлээн, баччаҕа диэри өйөһөн-убаһан, эйэ дэмнээхтик олорон кэллибит.
Ыраахтааҕы Петр I сорудаҕа толоруллубута
Өбүгэлэрбит, саха мындыр тимир уустара, Тамма собуотугар кыладыйан-уһанан ыраахтааҕы Петр I тус дьаһалынан тэриллибит Витус Беринг салайааччылаах Камчаткатааҕы II эспэдииссийэни, уон сыл тутуллубут Охотскай муора пуордун, Чуумпу акыйааннааҕы муора байыаннай флотун, оччолорго тутуллубут 62 байыаннай хараабылы тимир оҥоһуктарынан хааччыйбатахтара буоллар, билиҥҥи Арассыыйа судаарыстыбата илиҥҥи кыраныыссатын, акыйаанынан, муоранан суолун кыраҕытык кэтээн, тутан олорор Тиихэй акыйааннааҕы муора байыаннай флота суох буолуо, Амур, Приморье сирдэрэ Арассыыйа састаабыгар холбоммотох буолуо этилэр. Ол да иһин, байыаннай моряктар Тамма тимир собуота, сахалар бу улуу дьыалаҕа киллэрбит кылааттарын, үтүөлэрин билинэллэр, сыаналыыллар, сүгүрүйэллэр.
Иккис Камчаткатааҕы эспэдииссийэ үлэлээбит уопута, таһаҕаһы таһыы кыһалҕата, уопсайынан Сибиир хотугулуу-илиҥҥи өттүн баһылааһын, сайыннарыы кэскилэ Илин Сибиир кииниттэн Иркутскайтан Охотскайга, Камчаткаҕа диэри сылы эргиччи туруктаах сырыыны-сибээһи олохтууру эрэйбитэ. Иркутскайтан Тиихэй акыйааҥҥа тахсыы Дьокуускайынан эрэ кыаллара. XVII үйэ 50-с сылларыгар уезд киинэ Дьокуускай куораттан Охотскайга диэри икки суол: сиринэн уонна сиринэн-уунан сырыы көрүҥэ баара. 1731 сыллаахха Витус Беринг этиитинэн саҥа аһыллар Охотскай муора пуордун аһынан-таһаҕаһынан хааччыйарга Дьокуускай — Охотскай суола, кэлин бу суол сабыллыбытын кэннэ Айаан суола айан-сырыы эрэйинэн да буоллар, кыаллар гына оҥоһуллубута. 1040 биэрэстэлээх суолу сырыы харгыстамматын курдук көрүү-истии, тутан олоруу, дьаамсыктааһын, атынан-көлөнөн хааччыйыы ыарахан эбээһинэһэ суолу кыйа олорор олохтоох сахаларга сүктэриллибитэ.
Уопсайынан, Арассыыйа импиэрийэтэ икки үйэ кэмҥэ Дьокуускайга тирэҕирэн, олохтоох дьону сылгыларын кытта күһэйэн үлэлэтэн, Охотскай муора пуордун олохтообута. Саха норуота сыллата 10-нуу тыһыынча кэриҥэ сылгыны онно тириэрдэрэ. Улуустартан сыллата 100-түү киһи 20–30 солкуобай төлөбүргэ ыам — балаҕан ыйдарыгар үлэҕэ тардыллара. Нуучча биллиилээх суруйааччыта И. А. Гончаров Айаантан Дьокуускайга айаннаабытын уочарка бэлиэтээһиннэригэр “Хайдахтаах хайалар хаһыллыбыттарый, туох да сылдьыбат кута-оборчо устун сырыы-айан олохсуйбут! Ким да айаннаабатын, ким да олохсуйан олорботун кэриэтэ нэлэмэн киэҥ сиргэ төһөлөөх тулуур, дьулуур, кыах-күүс ууруллубутуй, түмүллүбүтүй!” диэн сөҕөн бэлиэтээбитэ. Уустук усулуобуйаҕа бэйэни харыстаммат үлэнэн, Хоту сир олохтоох норуоттарын, ол иһигэр саамай элбэх ахсааннаах, эргиччи сатабыллаах сахалар уонна кинилэр күнү-дьылы аахсыбат тулуурдаах сылгыларын көмөлөрүнэн, өйөбүллэринэн Күн Судаар ыраахтааҕы Петр I Арассыыйаны Муора Улуу державатыгар кубулутарга туруорбут сорудаҕа толоруллубута.
Үйэлэргэ симэлийбэт сибээс, ситим
Арассыыйа кыаҕырарын туһугар тугу барытын умнан туран үлэлээбит сүдү дьоммут: ыраахтааҕы удьуордара Романовтар аҕа уустарын кытта биир муостаҕа турар сэттэ үйэ тардыылаах граф Игнатьевтар аҕа уустара уонна түҥ Саха сириттэн халыҥ, хаҥыл хаҥаластар сыдьааннара, Илин Хаҥалас улууһун кулубалара, Лиэпчикэптэр аҕа уустара, быстыспат биир сибээстээхтэрин, кинилэр дьыалалара аныгы кэм сайдыытыгар саҥа көҕүлээһиннэри күөдьүппүтүн умнубуппут, билбэппит сүрэ бэрт.
Ини-бии Игнатьевтартан аҕа саастааҕа Николай Павлович Игнатьев модун Арассыыйа бүгүҥҥү күүһүн-кыаҕын ситиһиитигэр сүҥкэннээх кылаатын киллэрэн, дойду тас бэлиитикэтин чиҥэппитэ.
Ырытан, ырыҥалаан көрдөххө, генерал, уһулуччулаах разведчик, дипломат Николай Павлович Игнатьев 1860 сыллаахха Пекиҥҥэ өр кэмҥэ кыайан быһаарыллыбакка турбут Арассыыйа, Кытай кыраныыссаларын эйэ дэмнээхтик чопчулаан, Амур, Приморье сирдэрэ Арассыыйа састаабыгар киллэриллэллэрин ситиспитэ. Кини ол дуогабарга илии баттаһыыны, биллэн турар, Чуумпу акыйааннааҕы байыаннай флот күүһүгэр, кыаҕар тирэнэн ситиспитэ. Ону билиҥҥи моряктар бигэргэтэллэр, Тамма тимир собуотун оруолун үрдүктүк сыаналыыллар.
Оттон Филипп Иванович Лепчиков Илин Хаҥалас улууһун кулубатынан үлэлиир кэмигэр сыллата Амурга Николаевскай пуорда тутулларыгар Айаан суолунан тыһыынчанан ахсааннаах сүөһүнү, сылгыны, табаны үүрэн тириэрдиини сатабыллаахтык салайан-дьаһайан, Приморье уонна Амур сирдэрин баһылыырга сүҥкэн улахан кылаатын киллэрбитин иһин Александр II ыраахтааҕы үрүҥ көмүс куортугунан уонна мэтээлинэн наҕараадалаабыта. Приморье уобалаһын байыаннай губернатора контр-адмирал П. В. Казакевичтан Махтал суругу туппута. Онон дипломат, граф Н. П. Игнатьев Уһук Илиҥҥэ холбообут саҥа сирдэригэр киин уобаластартан олохсуйа кэлбит бааһынайдары, сыылынайдары аһылыгынан-таҥаһынан хааччыйан судаарыстыбаннай суолталаах боппуруоһу быһаарбыта. Граф Н. П. Игнатьев, “бочуоттаах инородец”, кулуба Ф. И. Лепчиков икки ардыларыгар быстыбат сибээс бу тахсан кэллэ.
1886 сыллаах сайын Н. П. Игнатьев бииргэ төрөөбүт быраата, генерал, Илин Сибиир байыаннай губернатора Алексей Павлович Игнатьев Саха уобалаһыгар 20-чэ хонуктаах командировкатын Илин Хаҥалас улууһун киинэ Ороссолуодаҕа Филипп Иванович уола, эмиэ улууска кулубалаабыт, иккис гильдиялаах атыыһыт Прокопий Филиппович Лепчиков Өлүөнэ өрүс үрдүгэр олоҕор Куталаахха тохтоон билсиһэн 10 хоммута. Генерал-губернатор бу ыраах, тыйыс сиргэ сахалар хайдах курдук дьаһанан олороллорун көрөн баран: “Хоту тыйыс сиргэ улуу, сатабыллаах эрэ норуот олоҕун маннык тэриниэн сөп”, — диэн түмүккэ кэлбит. Граф, генерал-губернатор Алексей Павлович Игнатьев уонна “бочуоттаах инородец”, II гильдиялаах атыыһыт, кулуба Прокопий Филиппович Лепчиков ыкса сибээстэрин, истиҥ сыһыаннарын хойукка диэри быспатахтара, суруйсар этилэр.
Ини-бии Игнатьевтартан аҕа саастааҕа Николай Павлович Игнатьев модун Арассыыйа бүгүҥҥү күүһүн-кыаҕын ситиһиитигэр сүҥкэннээх кылаатын киллэрэн, дойду тас бэлиитикэтин чиҥэппитэ. Биитэ Алексей Павлович Игнатьев кырыы сир олохтоохторун туора биис уустарын курдук көрбөккө, салаллыы-дьаһаллыы уопсай систиэмэтигэр тэҥҥэ тутан холбуурга, сыһыаннаһарга Арассыыйа судаарыстыбаннай бэлиитикэтигэр эмиэ сүҥкэннээх кылаатын киллэрбитэ, дойду ис бэлиитикэтин бөҕөргөппүтэ.
Туомтуу тардан
Онон XVIII–XIX үйэлэргэ нуучча судаарыстыбата — Ыраахтааҕылаах Арассыыйа Уһук Илини баһылаан Тиихэй акыйааҥҥа тахсыытыгар, Эмиэрикэ сиригэр тиийэ Уһук Хоту сирдэри холбооһунугар сылгылаах, сүөһүлээх сахалар, табалаах, ыттаах төрүт олохтоох хотугу норуоттар үйэлэргэ сөҕүрүйбэт тулуурдарынан, дьулуурдарынан туруулаһан, Арассыыйа судаарыстыбатын туппуттара, бөҕөргөппүттэрэ!
“Биһиги өбүгэлэрбит албан ааттарынан киэн туттарбыт сөп диэн этии тутах, хайаан да киэн туттуохтаахпыт!” — улуу Пушкин биһиэхэ, аныгы көлүөнэ дьоҥҥо, туһаайан уот харахха эппит!
Иван Ксенофонтов-Силиги.
ХААРТЫСКАЛАРЫ ПЕТР ИВАНОВ ТИКСЭРДЭ.