Тыһыынча тоҕус сүүс сыл саҕана мин аҕам Егоров Петр Алексеевич, Лаппаахы Ньукулай (1) диэн оччотооҕу кэм улахан Ойуун киһиэхэ эһэкээн таттарбыт, ол туһунан маннык кэпсиир. Биһиги олохпутуттан биэс көстөөх сиргэ олохтооҕо, ону көрдөһөн киллэрэн таттарбытым, син биир элбэхтик алҕанан-силэнэн кыыран саҕалыыр эбит этэ.
Кини ордук Уот иччитин алгыыр. Эһэкээҥҥэ киирэригэр туойан киирэр. Миигин киирсэн турар курдук туойара. Сүрдээх ыраас куоластаах киһи эбит этэ. Дүҥүрүн ууран баран чарапчыланан, көрдөһөрдүү илиитин уунан хамсатара. Миигин ойоҕолотон хаамтарар уонна мас чаачар оноҕос оҥотторбута. Туоһунан тайах, саһыл быстарбыта. Онтун эһэкээҥҥэ тиийэн туран, ол чаачар саанан ыттарбыта, бэйэтэ тайаҕын саһылын кэннилэриттэн тутан хамсатан биэрэр, мин арыт табарым, арыт сыыһарым. Кыыран бүтэн баран эппитэ, төрүттэриҥ курдук улахан булчут буолуох суох, ханныгы эбит бултаан сылдьыыһыгын. Кини эппитин курдук, кыра булчут этим диир. Ойуун кыырыытын Бүөтүр кэпсээниттэн саҕалыыбыт.
Көмүлүөк оһох иннигэр ат буутайын тиэрэ бырахтарар, онно олорор. Бастаан иккитэ-үстэ дүҥүрүн дүҥ-дүҥ охсор, онтон дьааһыйар:
Аа-һа-һа-һа-ым-м
Аа-һа-һа-һа-ым-м
Аа-һа-һа-һа-ым-м
Кыратык дүҥүрүн дүҥ-дүҥ охсо-охсо:
О-о-ууу, оо-о-ууу-уум.
Дүҥүрдээх төрүтэ буолбут
Түүлээх сырайдаах,
Түүлээх ытыстаах
Дүндүйэ тойон эһэбиттэн
Төрүттэнэн төрөөммүн,
Дүөрбэ дүҥүрдэнэн
Түүлээх булаайахтанан
Үөтүллэн-түөһүллэн турбутум.
О-о-ууу, оо-о-ууу-уум.
Улуу бэргэһэлээх,
Улуу кыаһааннаах,
Улуу ырбат ойууттар
Үс чаардаах
Ийэ ууларыттан ууланан,
Уоттаах харахтанан
Иринньэх ийэтэ,
Араҥ аҕата
Хаахай ойуун буолан,
Таллан эриэн куоҕастанан,
Өлөр өлүү уутугар
Үстэ хахааран умсан,
Ардай анаҕастаах,
Хараҥа түүлээх,
Хагдаҥ эһэлэнэн,
Күөх эбириэн сур бөрө
Ийэ кыылланан,
Үс сыл эттэнэн-эллэнэн
Үөһээ айыыларга
Өлбүгэ биэрэн,
Аллараа амтыын аймаҕар
Албаҕа амсатан,
Орто дойдуга — уу, уот
Иччилэригэр
Улай хааммыттан
Утахтанан,
Уһаарыллан үөскээммин
Урааҥхай ойуун буолабын.
О-о-ууу, оо-о-ууу-уум.
Алҕанан ааһар аҕыс
Дьааҥы баһын иччилэрэ
Алҕааһыннаах аартыкпын
Арыйан биэрээриҥ,
Силэнэн ааһар сэттэ
Сиэллээх силээннээх
Аартыктарым иччилэрэ
Силэммит аартыкпын
Сэгэтэн биэрээриҥ,
Сиэлбит кутурукпун
Сиэгинитэр буолаайаҕыт,
Туонан ааһар тоҕус
Хоҥорой тумулларым
Иччилэрэ обот чупчурҕан
Хотун эдьиийдэрим
Кэйиэрдээх кэрдиибин
Кэбир диир буолаайаҕыт.
О-о-ууу, оо-о-ууу-уум.
Омоон буолбут
Оҥкунуу оймооммун
Баай хара тыа иччилэригэр,
Тойон эһэлэрбэр
Тобуктарыгар тоҥхойоору,
Сүһүөхтэригэр сүгүрүйээри,
Уһун олуктаах,
Киэҥ хардыылаах
Айаны айаннаан иһэбин.
О-о-ууу, оо-о-ууу-уум.
Өспүт сөгөлөөнү күөдьүтээри,
Чэҥирбит сэктэни тэнитээри,
Хатырбыт хайгыаны хааннаары,
Эргэрбит элкээйини эргитээри,
Көмнөҕүрбүт тоҥуону көтөҕөөрү,
Кырыарбыт кылыыны сыыйаары,
Хаанынан ытаабыт
Хара мэҥ саҕа
Хатырык дьиэбиттэн,
Эттэтэн эллэммит
Ийэ биһикпиттэн
Дүөрбэ дүҥүр көлөлөнөн,
Түүлээх булаайах тускуланан
Тойон эһэлэрбэр туһаайан
Туонан эрэбин.
О-о-ууу, оо-о-ууу-уум.
Сылаас күллээх
Арыы чалбарыын
Холумтан ойборуннаах,
Кытыастар кыымнаах,
Кыһыл чох кыһалаах,
Үс күлгүөһүннээх
Дьиппиэ хаан оһох ордуулаах,
Харчы сото хабах бастаах,
Саһар чанчык,
Кылыс кыламан,
Бырдьа бытык,
Сибики чээкэй,
Сэгэс кулгаах,
Эчир харах,
Кутаа уотун иччитэ
Сээркээн сэһэн
Тойон эһэм, эһээ диэтэхпинэ,
Эһээ диир курдук буолууй!
Аал уотунан айахтанан,
Ахтаах арыынан,
Сөҥ сүөгэйинэн
Аһатан эрэбин,
Күлүбүс гын, күлүм аллай!
Сылыбыс гын, санааҥ нусхай!
О-о-ууу, оо-о-ууу-уум.
Үс кырыылаах
Лэкэ таас олбоххун
Түөрэҥнэтэр буолаайаҕын,
Сылаас күлгүн
Тымнытар буолаайаҕын,
Кытыастар кыһаҕын
Кытыардар буолаайаҕын,
Иэримэ дьиэҕин
Ибиэркэтэр буолаайаҕын,
Тойон өһүөҕүн
Долгулдьутар буолаайаҕын,
Баттахтаах маҥанаҕын
Байаатыннарар буолаайаҕын,
Силэнэн ааһар сиэллээх
Аартыкпын сэгэтэн биэрээриий,
Туонан ааһар тумулбун
Туһаайан биэрээриий,
Кэммин туонар
Кэйиэрдээх кэрдиибин
Киэлитигэр киилэрээриий.
О-о-ууу, оо-о-ууу-уум.
(туойан саҕалыыр)
Тойон эһэлэрбин домноотоҕум
Буоллун,
Дом-дом, тойон эһэлэриэм,
Чуор кулгааххытын сэгэтэн
Чугас-чугас кэлиҥ эрэ,
Бэттэх көрөн мичилийиҥ,
Ыраах ыыргытын ыырдаһан,
Киэҥ хардыыгытын
Хардыылаһаммыт
Тиийэн кэллибит.
О-о-ууу, оо-о-ууу-уум.
Кэйэрдээх куйаардаах
Киэҥ киспэлээх,
Дьохсооттоһон ааһар
Тунарытта мэҥэлэй
Тумуллардаах,
Улаҕата ундаара көстүбэт
Унаҕай уу үрэхтэрдээх,
Баһа атаҕа биллибэт
Баай хара тыа балаҕаннаах
Баай барыылаах тойон эһэм,
Түүлээх сырайдаах
Дүндүйэ тойон эһэм,
Эһэкээннээх элкээйинэн
Эргитээриҥ,
Байанайдаах аартыккытынан
Ыытаарыҥ,
Былыр былыргыттан
Тымтык оноҕостоох,
Чаачар саалаах
Чаллыргыаҕыттан
Хаанньарбатах хайгыалаах
Кыыстара(2) ааҕыттан,
Омтуорбатах улай
Олбохтоох Лэһиинчэ(3) саҕыттан,
Быстыбат быта бултаах
Былҕай(4) саҕыттан,
Биэс тарбах бэсиһиитин
Бэрсиспит,
Уон тарбах уунуутун
Уунсубут оҕоҕутугар
Улайдаах сандалыта
Тардыҥ,
Күөс саҕа күүгэннээх
Күөх уот сөгөлөөнү
Күөдьүтүҥ,
Көнчүөлүк көй боллох
Сэктэни тэнитиҥ,
Ахтаах араҕас чааллай
Чалбарыынна чааллытыҥ!
Сымнаҕас хараххытынан
Көрөн,
Сылаас тыыҥҥытынан
Тыынан сылаанньытыҥ!
Халыҥ тирсиилээх,
Харыс түүлээх,
Хара мэҥнээх,
Харыһымтаҕай санаалаах,
Харгыс бэргэн тойон эһэм,
Хайыр таас халҕаҥҥын
Сэгэтэн,
Харыһыйбаттаах буоллаххына
Ханыылаарыый,
Анаабыттаах буоллаххына
Аҕалыый,
Уурбуттаах буоллаххына
Уунууй, онньуктаарыый!
О-о-ууу, оо-о-ууу-уум.
Куоһарыылаах кустуктаах,
Кураахтаах саалаах,
Куруҥ иччитэ
Куралай Боотур обургу
Таас Дьааҥыҥ быыһыттан,
Лааҥкы муостааххыттан,
Дарай систээхиттэн
Дьалкытан кулу.
Үрэх тыа бастарыттан
Үүс-киис бултаргыттан
Үмүрүтэн үүрэн кулу.
Хара тыаҥ хаҥыл
Кыылларыттан
Хараҥа түүлээхтэргиттэн
Хаайан-халытан аҕал.
О-о-ууу, оо-о-ууу-уум.
Күдэн күөртүккүнэн
Күөттэрэн,
Кыһыл кыычаҕынан
Кыыллатан,
Моймордоох моойторуктанан
Боһотторон,
Кэлтэгэй ураанньыкынан
Утаартаран,
Барымтаҕа барыт,
Торумтаҕа торут,
Кэнтиккэ киллэр,
Ыырга ыксалат,
Нэкээҕэ тэскилэн,
Кэриигэ кэккэлэт,
Тумулга туорат.
О-о-ууу, оо-о-ууу-уум.
Сыттаах сыалаах,
Ахтаах арыылаах,
Киэҥ марбалаах,
Кэлэҕэй кээлээниилээх,
Биһиги баарбыт.
(туойан бүтэр)
Саһыл, тайах эмэгэтин кутуругуттан тутан эккирэтэр. Булчут чаачар саатынан хаста да ытыалыыр. Таптаҕына бултуйуохтаах. Ойуун бу кэнниттэн кэлэҕэй кээлээниитин киллэрэр.
О-о-ууу, оо-о-ууу-уум.
Кэйэҕэй кээйээниибин
Күөх сөгөлөөн күүгэнинэн
Үллэн күөдьүйдэҕиэн.
Көйөһөн-байаһын
Алыннахпыан.
Көнчүөрбүт көн үөйэн
Көй боллох сэктэ
Кутуй уйахан күөй саҕа
Буойан нэйэччи тардылыннаҕыан,
Көбүө сымнаҕаһыан, сыйааһыан.
Кэйэҕэй кээйээниибин
Ахтаах араҕас чалбарыын
Аарыма күөй саҕа буолан
Анныттан аллан
Аһаан-аһаан сиэн
Абыйаннахпыан.
Хатыйбыт хайгыа
Хааннырдаҕыан.
Эһэкээннээх эткээйи
Эргийдэ.
Байанайдаах аартык
Аһылынна.
Уруй буоллун!
Айхал буоллун!
Һи-һи-һи-һа-һа-һа
Күлүү үөрүү.
Маппыай Дьөгүөрэп,
Сунтаар оройуона, Түбэй Дьаархан нэһилиэгэ. 1971 сыл балаҕан ыйын 20 күнэ.
Бэчээккэ бэлэмнээтэ эһээтин уонна таайын суруйуутуттан Анетта Егорова
|