Сунтаар оройуонун Түбэй Дьаархан нэһилиэгэр ааспыт үйэҕэ олорон ааспыт Матвей Петрович Егоров-Мындыырап (1908с.т.) аҕата Петр Алексеевич (1878 с.т.) хараҕын быһа симэн олорон оччотооҕу олоҕу, дьону-сэргэни көрөн олорор курдук кэпсиирин сурукка тиһэн хааллларбыта. Матвей Петрович сүүрбэһис үйэ саҕаланыытыгар төрөөбүт буолан, былыргы сээркээн сэһэнньиттэри, чуор куоластаах тойуксуттары, уус-уран тыллаах олоҥхоһуттары сорохторун көрөн-истэн улааппыта.
-Тоҕус дойду дорҕоонун уу дьулайдарыгар уһаарбыт, сэттэ үйэттэн сэһэн арааһын иҥэриммит, тойук хоһоонун мунньуммут, үлүгэрдээх тыл күүһүн сүрэхтэригэр иитиэхтээбит, өйдөрүгэр-санааларыгар тутан саха тылын өлбөт-сүппэт үйэлээбит үтүөлээх дьон төрөөн-үөскээн, олох олорон аастахтара.
Саха былыргы туттар тылларын үөрэтэн үчүгэйдик чинчийэр наада этэ. Онно араас күүстээх уонна биһиги олох билбэт тылларбыт элбэх буолуохтаахтар. Оччоҕо биһиги сахабыт тыла байан, тупсан иһиэх этэ. Дьиҥэр былыр элбэх эриэккэс тыллары, араас номохтору, сэһэннэри кэрэхсээн, өйдөөн мунньуммут дьоннор олоҥхоһут, тойуксут, сэһэнньит буолаллара. Урукку ырыаһыттар айылҕаҕа сүгүрүйэллэрэ уонна сэрэнэртэн, харыстанартан элбэх киһи билбэт тылларын, ааттарын тутталлара. Оннук тыллары хоһооннорго туттар наада буолуох этэ. Билигин итинник тыллары туттуу уурайда, симэлийэн сүтэллэригэр тиийдэ, — диэн эһэбит уонна таайбыт туһунан “Ийэ тыл кэрэһитэ Маппыай Дьөгүөрэп» кинигэҕэ суруллар.
Матвей Егоров-Мындыырап:
КЫТАРБЫТ БОЛГУО
Былыргы дьон туох да бултааҕар суоһунан-суодалынан эһэни ордук күндү булдунан ааҕаллара. Оннооҕор отучча бууттаах, тутум тастаах аарыма лөкөй тайахтан да ордороллоро. Онон харыстабыл тыллары тутталлара, ол тылларын хоһоон курдук суруйан көрдөрүөм.
Дьээ эбээт, доҕоттоор!
Кытарбыт болгуо
Чымырҕана чымырҕаннаах,
Суоһа суодаллаах
Кыырыктаах кырдьаҕас.
Кытарбыт чох курдук
Кылаахылаах,
Кыыймыт чалбарыын(1) курдук
Кырдьыгынаабыт көҕүстээх,
Кыһалҕалаах кыйахабар
Анахтаах(2) кутталааҕа,
Баппаҕайдаах буойуна,
Аҥааһыннаах(3) саллымара,
Дайбахылаах бэрдэ,
Хараҥа мөҥүүлээх(4)
Хаҥыл кыыл хабараана,
Суостуганнаах буойун
Ойуурдааҕы оҕонньор.
Уон сылтан оҥкуланан
Байах муҥулах анныгар
Балаҕан ордуу оҥостон
Уһун уутун утуйаары,
Аҕыс ыйга намыраары,
Сэттэ ыйга дьиппиэрээри,
Уордайбыт уоҕун уҕарытаары,
Киҥин-наарын көннөрүнээри,
Айылҕаттан анааһыннаах
Аалыскай иҥнэ буолан,
Аар тайҕа тыатыгар
Арпай ыһырбатын иһигэр
Сэппэрээк угунан сэктэлэнэн,
Сугун абаҕата суорҕаннанан,
Хатыы отунан халҕаннанан,
Халыҥ хаар үллүктэнэн,
Хара харахтаах көрбөтүнэн,
Хаптаҕай кулгаахтаах истибэтинэн
Саһан, саараан,
Сөҥөн-сөҥөтүйэн сыттаҕына,
Мындыр булчут харалар(5)
Булан кылаттылар(6),
“Сырыттахха сырҕал,
Өллөххө көҥсүү буолуо” — диэннэр,
Өйүөлэриттэн үчүгэйин
Өллөннүлэр,
“Саатар-хорҕор(7) сатаммат
Быһый быһыы, дьороҕой туттуу
Буолуохтаах” — дэстилэр,
Хаҥыл кыылы кытары
Хапсыһар хабараан санаалар
Ханаччы анньан киирдилэр,
Хайаҕас диэки хас да
Харахтар хаһырыччы көрдүлэр,
“Чэйиҥ-чэйиҥ” — дэстилэр!
Сылбырҕа маһынан чиэстэнэн,
Үстүү саһааны ойуолаан,
Кынаттаах кырбый кыыллыы
Кыыралдьытан тиийэннэр
Хатыы ол халҕаны
Тоҕо саайан түһэрдилэр,
Үс дьөрбө титирик
Бүөнэн бүөлээн либиттилэр,
Үөрдэл дьылҕаннан(8)
Үрүттээн липпэттилэр,
Үөрдэл дьылҕаннан
Үөрүү бөҕөнү үөрдүлэр,
Өрө-таҥнары күүрдүлэр,
Чап-чараас чаһынардаах(9)
Көҥдөй(10) утахтааҕын талан
Дыыл(11) тыйыһын куттулар,
Хотуулаах хобуур(12) астылар,
Киҥкинээн киргиллэннэ(13),
Дьапта тайыыланна(14),
Былҕай кырдьаҕас
Көстөөх сиртэн ньиргийэр
Көҥдөйүнэн дарбыйан(15)
Тигинэттэ.
Дьэ, эбээт, доҕоттоор,
Хобо чуораан кулгаах
Кулугута хоҥнорунан
Куйаха оноо күүрэринэн,
Эт сааһа аһылларынан,
Ийэ сүрэх эппэйэринэн
Кыырыктаах кырдьаҕас
Хаста да аҥаан
Часкыталаата,
Табаҕайын дуомунан
Тардыалаан дьалкытта,
Кытарбыт чох курдук
Кылаахатынан кыырыктаахтык
Кылабачыччы кылатта,
Сабардыыра(16) онон-манан
Сургулдьуйа элэҥнээтэ,
Тахсарга сорунна-дьулуста,
Тахтайын адаарытта,
Тыҥыраҕын күүртэ,
Тас иэнинэн тарыйан таҕыста
“Һуу таҕыста,
Иһэр, кэллэ!”
Ардай анаҕастаах адьырҕа
Анаҕа килбэйэн, арҕаһа күүрэн
Ардьыгынаан бу кэллэ…
“Һуу-һуу, ар-ар!”
Киҥкинээн киргилинэн кэхтэрдэ,
Кырдьаҕас кыҥнас гынна
Кыл-мүччү кылаахытын
Кыһыйа охсон кэбистэ,
Харах үүтэ көстүбэт
Хабыр хапсыһыы хандаала,
Хааннаах өһөх өстөһүүтэ,
Хараҥа быһыы буолла.
Илиитинэн, тииһинэн киирсиһии,
Илин-кэлин былдьаһыы,
Иэмэх курдук тутуһуу,
Иннэ-кэннэ биллибэт
Иэдээн-куудаан күнэ буолла.
Киҥкинээн илиитэ
Кириллээри киҥиттэ,
Сабырҕах тириитэ
Сараланаары сарылатта,
Боотурдар мускуһуулара,
Күүстээхтэр күн былдьаһыылара,
Күлүк курдук нөрүйдэ,
Дьарааһыын, Дьарааһын,
Дьараһын иэҥ иҥиирэ
Иҥэччэлээх,
Икки өттүнэн биллээх,
Илбис хаан иҥэриилээх
Олооһун уус уһаарбыт
Уордаах тайыытынан
Тайанан тас уорҕатынан
Наһаалытта.
Күөх сөгөлөөн(17) уоту күөдьүттүлэр,
Көл боллох сэктэни тэниттилэр,
Кырдьаҕас даппатын(18) сыллардылар(19),
Ыраахтан-чугастан
Ыалдьыттары ыҥырдылар,
Чалбарыыннаах бырданнан(20)
Курум(21) бөҕөнү тартылар,
Харыанньытын(22) быттаатылар(23),
Хачыыбатын(24) ыйаатылар,
Эһэкээҥҥэ махтанан
Үс буолан туойдулар.
Күөс саҕа күүгэннээх,
Күөх уот сөгөлөөннөөх,
Көлүйэ күөл саҕа
Көй боллох сэктэлээх,
Алаас-сыһыы саҕа
Ахтаах-араҕас чаллар
Чалбарыннаах,
Кэмэ-кэйээрэ биллибэт
Киэҥ куйаар киспэлээх,
Улаҕата-ундаара көстүбэт
Унаҕай-манаҕай үрэхтэрдээх,
Баһа-атаҕа биллибэт
Баай хара тыа балаҕаннаах
Баай Байанай,
Тойон эһэбитигэр махтал буолуохтун!
16.03.1979 сыл, Маппыай Дьөгүөрэп
_____________
(1) Чалбарыын — хоргун
|
(2) Анахтаах — тиистээх
(3) Аҥааһыннаах — хаһыылаах
(4) Мөҥүүлээх — түүлээх
(5) Харалар — киһилэр
(6) Кылаттыллар — көрдүлэр
(7) Хорҕор — куттанар
(8) Дьылҕаннан — тиитинэн
(9) Чаһынардаах — чокуурдаах
(10) Көҥдөй — саа
(11) Дыыл — буорах
(12) Хобуур — буйулла
(13) Киргиллэннэ -сүгэлэннэ
(14) Тайыыланна — батыйаланна
(15) Дарбыйан — ытан
(16) Сабардыыра — мунна
(17) Сөгөлөөн — бултаабыт кэмҥэ оттуммут уот
(18) Даппатын — тириитин
(19) Сыллардылар — сүллүлэр
(20) Бырданнан — сыаннан
(21) Курум — эһэ сыатынан-хоргунунан оҥоһуллубут саламаат, эбэтэр Бүлүүлүү бахсырҕана дииллэр
(22) Харыанньытын — тириилэри эһэ төбөтө
(23) Быттаатылар — тиниктээтилэр
(24) Хачыыбатын — эһэ баһын уҥуоҕа, этэ тириитэ суоҕа.
Бэлэмнээтэ сиэн балта АНЕТТА ЕГОРОВА