Дьокуускай куоракка Х-203 хампаанньа өрөспүүбүлүкэ чугас улуустарынан биир күннээх туурдары тэрийэрин туһунан хайыы үйэ үгүс киһи истэн-билэн, бу үтүө хамсааһыҥҥа кыттыһар.
Андрей Тимофеев Х-203 хампаанньата баҕалаах дьону Таатта, Хаҥалас, Нам, Горнай улуустарын түмэллэригэр, кэрэ-бэлиэ миэстэлэригэр сырытыннарар, улуустар киэн туттар дьоннорун кытары тус көрсүһүүлэри тэрийэр.
Ытык Таатта улууһун Баайаҕатыгар туур эмиэ баарын туһунан истэн, эрдэттэн үлэһэн, 5 киһилээх хамаанда олунньу 22 күнүгэр Баайаҕаҕа айаннаатыбыт.
Баайаҕа диэтибит да, бастатан туран, уран уус, норуот маастара, бөлүһүөк, саха норуота ытыктыыр-ытыгылыыр киһитэ Борис Неустроевы-Мандар Ууһу уонна аатырбыт тимир уустарын, олох бары эйгэтигэр ааттарын-суолларын ааттата сылдьар Баайаҕа дьонун-сэргэтин саныы биэрэбит.
Баайаҕа суола дьыл сорох кэмигэр мөлтүүрүн, айаннаан тиийэр кэккэ ыарахаттардааҕын истэр буолан, кыһыҥҥы кэмҥэ да айанныыртан туттумматыбыт. Дьэ, кырдьыга да суолбут тыргыллан суол да суол! Дьокуускай куораттан үс улууһу уҥуордаан, эбиэт саҕана үлэхтээх сирбитигэр Баайаҕаҕа тиийэн кэллибит. Айанньыттар ортолоругар биир чобуо да чобуо, сахалыы эрэ саҥарар 9 саастаах кыысчааннаахпыт. Кыратын көрүмэҥ, эбэлээх-эһэтигэр хайдах курдук кыһалларын-мүһэллэрин, таптыырын айан тухары көрө үөрэ, иннибитигэр умнуллубат көрсүһүү буолуохтааҕыттан астына, дуоһуйа айаннаатыбыт.
Туурбут бастакыттан торумнаммытын курдук, Баайаҕа биир киэн туттуута -– хара бастакыттан уол оҕоҕо анаммыт «Мандар кыһатыттан» саҕаланна. Манна биһигини бу дьиэ үлэһитэ, уус эрэ буолбакка, уус тыллаах-өстөөх Гаврил Неустроев уонна Култуура дьиэтин исписэлииһэ Сахаяна Николаевна үөрэ-көтө көрүстүлэр. Гаврил Гаврильевич төһө даҕаны: «Уустарбыт 16-с төгүлүн ыытыллар үбүлүөйдээх «Дархан Уус» тимир уустарын быыстапкатыгар бардылар. Киһи боростуойа мин хааллым. Эһиэхэ тугу кэпсиирим буолла?» – диэн күлүү-оонньуу кэриэтэ эттэр даҕаны, «Мандар кыһатын» бары хосторун кэритэ сылдьан, олус сиһилии билиһиннэрдэ. Онон аан дойдуга тиийэ аатырар-сураҕырар быһахтары оҥорор уустар, оҕолор үлэлиир сирдэрин, туттар үнүстүрүмүөннэрин, туһанар матырыйаалларын барытын көрдөрөн, уу сахалыы тылынан кэпсээн, уустар идэтийэн үлэлиир эйгэлэригэр өйдүүн-санаалыын киирэн таҕыстыбыт.
Аан дойдуга тиийэ үрдүк билинии, ситиһии элбэх үлэттэн кэлэрин көрөн итэҕэйдибит уонна махтанныбыт. Ону сэргэ Мандар Уус уруһуйдарыттан, эскиистэриттэн оҥоһуллубут сахалыы мандардаах нарын-намчы үлэлэри көрөммүт, Баайаҕа маастардарын сэргээтибит, биһирээтибит.
х х х
Мандар Уус былырыын 80 сааһын туолар үбүлүөйдээх сылыгар «Айар» кинигэ кыһата «Мандар Уус» диэн бэртээхэй кинигэни ааҕааччыларга бэлэх ууммута. Онно аан тылыгар Август Егоров :
«Мандар Уустуун хас биирдии көрсүһүү, кэпсэтии киһиэхэ олус элбэҕи биэрэр. Кини мындырын өйө-санаата, билиитэ-көрүүтэ киэҥин, далайа көстүбэтин киһи сөҕөр эрэ, ууһун, сатабылын, тохтоло суох айар-тутар кыаҕын туһунан этэ да барбаккын. Аны олус холкута, киэҥ көҕүстээҕэ, хаһан да, туохха да ыксаабата, ыгылыйбата, киһи быһыытынан сэмэйэ, көрсүөтэ, судургута, кэмигэр көрү-күлүүнү да сатыыра -– барыта бу кини Айыы Киһитэ буоларын кэрэһилиир», -– диэн үгүс киһи билиниитин уот харахха этэн турар.
Бу Айыы киһитэ биһиги кэлбиппитин истэн, оҕо курдук мичээрдээбитинэн, биир кэрэ Далбардыын бу киирэн кэллэ! Ыалдьыттарга сыһыана, туттара-хаптара, күлэрэ-үөрэрэ, сэһэнэ-сэппэнэ барыта оҕолуу истиҥ, иһирэх, эйэҕэс… Тута үлэлиир хоһугар ыҥырда. Бастаан сахалыы сиэринэн, кимнээхтэрбитин, туох дьон буоларбытын ыйыталаста дьэ уонна үөрэ-көтө сэһэргэспитинэн барда. Сэһэргэһиитин махталтан саҕалаата. Ол курдук, Мандар Уус олоҕун туһунан режиссер Дмитрий Никонов устубут «Айанньыт» диэн киинэ уонна «Мандар Уус» кинигэ күн сирин көрбүттэригэр өрөспүүбүлүкэ салалтатыгар уонна бар дьонугар махтанна.
«… Ол да буоллар, ыарытыйар, аҕам саастаах киһини наһаа сылаппатах киһи» диэн санаалаах этибит да, Ытык киһибит сылайбытын биир да тылынан, дьайыытынан биллэрбэтэ. Кэпсээнтэн кэпсээн, сэһэнтэн сэһэн салҕанан барда… Төрөөбүт өтөҕөр 60-ча сылынан тиийбитигэр кинилэри икки кыталык хайдах көрсүбүтүн, аныгы кэм оҕолоро тоҕо сатаан саҥарбаттарын, атын омуктарга бэриллибэт саха оҕотун ураты талаанын, биир да хааппыла арыгыны испэккэ баччаҕа тиийэн кэлбитин, төһө да инсульт курдук ыарахан ыарыыны биллэр, билигин да айа-тута сылдьарын уо.д.а. кэпсээтэ. Борис Федорович хараҕа мөлтөөбүтүн, сотору харах эпэрээссийэтигэр киириэхтээҕин да иһин, бытаан сайдыылаах оҕолорбутугар анаан 130 уруһуйу оҥоруохтааҕын, ол альбом-кинигэ буолан тахсыахтааҕын туһунан үтүө сонуннаах буолан биэрдэ.
Х-203 хампаанньа айаннарыгар куруук дьиэ кэргэнин илдьэ сылдьыһар, ытыктыыр киһибит Маргарита Винокурова: «Дьиҥэр бу кыһын куоракка Мандар Уус үбүлүөйдээх тэрээһинигэр бараары гынан баран, тоҕо эрэ тардыллан барбатахпыт. Киһи олус элбэх кэмигэр кыайан чугаһыа да суох курдук буолуо этэ. Онон бу дьоҕус туурга баран кэлбиппит олус бэрт. Илэ көрсөн, аа дьуо ирэ-хоро кэпсэттибит» диэн ис санаатын үллэһиннэ.
х х х
Туурбут нэһилиэк эрэ буолбакка, бүтүн өрөспүүбүлүкэ киэн туттуутунан буолбут этно-мусуой комплексыгар сылдьыынан түмүктэннэ. Мусуой үлэһитэ Ольга Макарова кэпсээнэ Баайаҕа сирин-уотун уратытыттан, былыргы дьыллар мындааларыттан саҕаланна.
Баайаҕа уустарын ньымалара: эллээһин, тардыы, сиэтии, сыыйыы, суухайыы уо.д.а. Мандар Уус олус элбэх технологияны Саха сирин уустарыгар үөрэппитэ. Уопсайынан, тимир оҥоһуутугар наһаа да сыраларын биэрэллэр эбит! Арааһа, кыргыс үйэтин саҕана биир сутурук саҕа кыһыл көмүскэ биир сутурук саҕа тимири ылар уустук эбитэ буолуо диэн толкуйдуубун», -– диэн кэпсээнин саҕалаата.
Ону барытын чахчы туоһулуур тыыннаах эспэнээттэр кичэллээхтик хараллан, оччотооҕу кэмнэр кэрэһиттэрэ буола сыталлар.
Үйэлээҕи сыаналыыр, өбүгэ үгэһин тутан кэлбит, ону кэлэр кэнчээригэ утары уунар маннык дьон баарын тухары Баайаҕа талааннаах дьонунан тутахсыйыа суоҕа. Баайаҕалар дьоллоох дьоннор!
Оттон биһиги халыҥ хаарынан бүрүллүбүт 9 миэтэрэ үрдүктээх, 12 миэтэрэ туоралаах аатырбыт Моҕол Ураһаны көрөн туран, аны сайын өссө кэлэргэ эрэллээх, санаабыт өрө көтөҕүллэн тарҕастыбыт.
х х х
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Духуобунаһын академиятын академига, П.А.Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ, «Алампа» норуот бириэмийэтин лауреаттара, элбэх кинигэ ааптара, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, «Гражданскай килбиэн» бэлиэ туһааннааҕа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин, Таатта улууһун, Баайаҕа нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо Мандар Уус бу көрсүһүүгэ эппит кэрчик санааларыттан (тыла-өһө уларытыллыбакка):
«Төрөөбүт сирбэр, Алааска 60-ча сылынан тиийэ сылдьан икки кыталыгы көрөн турабыт. Дойдум иччилэрэ анаан ыытаннар, оҕолорбун, икки сиэммин икки кыталык утары көрүстэ уонна олох аттыларыгар сырыттылар. Букатын кыһамматтар. Дьиктитэ баар, мин төрөөбүт сирбэр бу оҕолорбун кинилэр аттыларыгар сиэтэ сырыттылар. Омуна суох, сиэппэтилэр эрэ. Мин онтон наһаа үөрдүм, олох кутамматылар, хайдах эрэ хотуттар-тойоттор кинилэр курдуктар. Кинилэри биһиги киэһэ хойукка диэри аһаттыбыт, тугу биэрэрбитин сиэн иһэллэр. Кыталыктар итинник чугастык киһи аттыгар сылдьалларын көрбөт да, истибэт да этим. Оҕолорум биэрбит астарын кэлэн сиэн тоһурҕатан баран, тэйэн хааман биэрэллэр, онтон өр буолбаттар, астарын ылаллар уонна эмиэ күөл кытыытыгар киирэн хаалаллар. Онон дойдум иччилэрэ бэйэлэринэн көрсөн тураллар».
«Мин тыыннаах киһи быһыытынан, арыгыны, баҕар, амсайыахпын сөп эбитэ буолуо. Баҕар амтанын билбэт буоламмын наадыйбатым буолуо.
Аҕам: «Эн ити өйүн быһаҕаһын бэйэтэ сиэбит киһини кытары тоҕо кэпсэтэҕин?» — диэн итирик киһини бэйэтэ баҕа өттүнэн акаарытыгар тиийэ сатаабыт киһи, мэйиитин быһаҕаһа суох киһи диэччи. Аҕам олоҥхоһут этэ, 4 олоҥхолооҕо, ааттаах ахсаанньыт этэ. Сахалар былыр былыргыттан ааттаах ахсаанньыт омуктар. Айаннаабыт айанньыттар, учуонайдар Саха сирин сөҕөр сөҕүүлэрэ — саха оҕолоро, кыра оҕолоро».
«Бу барыта оҕолорго аналлаах 130 уруһуйу оҥоруохтаахпын. Маны барытын оҥордохпуна, альбом тахсыахтаах, кыайан саҥарбат оҕолорго. Санаан көрүҥ, сорох оҕолорбут 5 саастарыгар тиийэ саҥата суох сылдьаллар, олус элбэх оҕо. Атын омуктарга оннук суох».