“Уол оҕо төрөөтөҕүнэ, хара тыаҕа суор үөрэр” диэн өс хоһоон суолтата сүтэн эрэр курдук. Тоҕо диэтэххэ, уол оҕону дьиҥ эр киһилии иитиигэ доҕолоҥнооһун баар диэн көрөбүн. Ол доҕолоҥнооһун аныгы уопсастыба сүрүн кыһалҕата буолла.
Билигин аҕаларын, убайдарын кытта тэҥҥэ муус ылсар, мас мастаһар, сүөһү, сылгы көрөр уолаттар тарбахха баттанар аҕыйахтар. Ол оннугар төлөпүөнү, көмпүүтэри харахтаммыт, кыыстыҥы майгылаах уолаттар элбииллэрэ дьиксиннэрэр…
Төрөппүт эппиэтинэһигэр
Эппиэтинэстээх төрөппүттэр уоллара хайдах быһыылаахтык улаатан эрэригэр болҕомто уураллар, бэйэлэригэр ыйытыы биэрэллэр. Былыр уол оҕону кыра сааһыттан эр киһилии иитиигэ сүрүн болҕомтону уураллара. Кини көмүскүүр, булар-талар буолуохтаах диэн өйдөбүлүнэн салайтаран төрөппүттэр уолаттарын хара үлэҕэ сыһыаран, булка-алка тэҥҥэ илдьэ сылдьан уһуйаллара. Биир эмит уол кыргыттары кытта оонньуур, тэҥҥэ аахсар буоллаҕына, оннук уол күлүүгэ барара. Оттон билигин хайдаҕый? Хомойуох иһин, уопсастыбаҕа кыыстыҥы майгылаах, хара үлэни кыайбат-хоппот эр дьон элбээн иһэр. Уйулҕа үлэһиттэрэ бэлиэтииллэринэн, уол оҕону аһара атаахтатар туһата суох. Уол оҕо алта сааһыгар диэри ийэтигэр олус чугас буолар. Бу сааска диэри ийэ оҕотун хараанныыр, кууһар, сыллыыр, көмүскэһэр. Дьэ, онтон сэттэ сааһыттан уол оҕо уолаттары кытта тэҥҥэ оонньоон, сирилийэн-буралыйан барар. 14 сааһыгар диэри кини буорга буккуллар, мэниктиир, охсуһар сааһа. Бу сааһыгар диэри кини аҕатын, аҕата суох буоллаҕына эһээтин, убайдарын холобур оҥостор. Кинилэри кытта тэҥҥэ алтыһар. Ийэни кытта сибээһэ сыыйа мөлтүүр, дьиэ иһигэр сылдьара аччыыр. Тиэхиньикэҕэ, сылгыга, сүөһүгэ, окко-маска, булка чугас буолар сааһа. Онуоха оруобуна бу сэттэ сааһыттан кини эр киһилии иитиллиэхтээх, сүүрүөхтээх-көтүөхтээх сааһыгар ийэлэр, эбээлэр оҕону харыстаан дьууппаларын анныттан таһаарбатахтарына, уол оҕо эр киһи эйгэтигэр сыстыбакка хаалыан сөп эбит. Уол оҕо сылдьан эрэ дьаалатынан улааппат, эр киһи буолан кэлбэт. Киниэхэ төрөппүт кыһамньыта, болҕомтото суолталаах.
Куорат эйгэтигэр хайдах иитэбит?
Куоракка кыбартыыраҕа олорор уол оҕону үлэҕэ сыһыарыы уустуктардаах эрээри, кыһалҕаны быһаарыахха сөп. Биллэн турар, дьиэ иһигэр дьахтар, эр киһи үлэтэ диэн араарар сыыһа эрээри, уол оҕо сүгэр-көтөҕөр үлэни тэҥҥэ оҥоруохтаах. Кини болкуон хомуйуутуттан, эт эттэтиититтэн, балык кыһыытыттан саҕалаан барытын сатыы үөрэниэхтээх. Илиитин-атаҕын өлөрүө диэн сорохтор кыра уолаттарга быһаҕы, сүгэни туттарбаттар. Дьиҥэр, уол оҕо кыра сааһыттан уһана сылдьыахтаах. Аҕатын кытта массыына оҥорторор сиртэн саҕалаан сапыраапкаҕа тиийэ барытыгар тэҥҥэ сылдьыахтаах. Маны сэргэ, уол оҕону биэс-алта сааһыттан эр дьон эйгэтигэр киллэрэн, араас дьарыктарга биэрэр олус наада. Аны, уол оҕо охсуспакка сылдьыбат. Дьэ, ити кэмҥэ көмүскэс ийэлэр, аҕалар киэҥ, холку буолуохтаахтар. Ол эрээри, кини манан үлүһүйүө суохтаах. Бэйэни көмүскэнэр, кыанар буолуохтаах диэни билиэхтээх.
Аҕата суох уолаттар
Сорох оҕо аҕата суох улаатар. Ол эрээри, аҕата суох уол барыта кыыстыҥы, мөлтөх, намчы буолар диэн өйдөбүл сыыһа. Уйулҕа үлэһиттэрэ этэллэринэн, эр киһиттэн куттана, дьаархана улааппыт эбэтэр наар ийэтин көмүскэлигэр, кыргыттары кытта тэҥҥэ улааппыт уолаттар маннык буолуохтарын сөп. Онон соҕотох да ийэ оҕотун кыра сааһыттан эр киһилии дьарыкка биэрэн ииттэҕинэ, кыаллар дьыала. Ардыгар ыал аҕата биэстии-алталыы ый дьиэҕэ көстүбэт, ыраах, тэйиччи үлэлиир буоллаҕына, аҕа эппиэтинэһи уолугар сүктэрэн барыан сөп. Оччотугар уол оҕо мин аҕам оннугар хааллым диэн толкуйдуу үөрэнэр. Эппиэтинэһи сүгэн хаалбыт уол боччумурар, бэйэтин эр киһилии сананар.
Билигин уол оҕону иитии судургута суох. Тас эйгэ дьайыыта күүстээх. Онон аҕата суох уолу успуорт эйгэтигэр биэрэр наадатын умнуо суохтаахпыт.
“Уол оҕону иитиигэ аҕа сабыдыала улахан”
Александр Тастыгин, “Кыымаан” булчуттар түмсүүлэрин салайааччыта:
— Уол оҕону иитиигэ аҕа сабыдыала улахан, ону кытта ийэ киһи оруола эмиэ суолталаах. Биһиги, уон бииргэ төрөөбүттэр, аҕыс уол, икки кыыс буолан улааппыппыт. Аҕабыт идэтийбит булчут өрүү тыаҕа сылдьар буолан, ийэбит хараҕын далыгар улааппыппыт. Аҕабыт — булааччы-талааччы. Оттон ийэбит барахсан барытын бэлэмнээн, көрөн-харайан, өлүүлээн остуолга тиэрдэн, аһатан-сиэтэн, бачча элбэх оҕону атахпытыгар туруордаҕа.
Уол оҕо аҕатын көрөн холобур оҥосто улаатар. Аҕатын кытта бииргэ сылдьан үөрэнэрэ үгүс. Аныгы үйэҕэ биир хоско хаайыллан төлөпүөн, интэриниэт, планшет “абааһылара” буолбут оҕо олус элбэх. Кыра саастарыгар арай оҕо дьиэттэн ханна да барбата төрөппүттэргэ үчүгэй курдук буолуо, ол эрээри эт-сиин, уйулҕа өттүнэн улахан охсуулааҕа кэлин көстөр. Маннык улааппыт уолаттар бэйэлэрин саастыылаахтарыттан, тыа сиригэр хара үлэҕэ миккиллэн улааппыт уолаттартан лаппа мөлтөх буолаллар. Онон аҕаларга сүбэлиэм этэ, оҕоҕут эрдэҕэс сааһын куоттарбакка, тыаҕа, айылҕаҕа бэйэҕитин кытта тэҥҥэ илдьэ сылдьыҥ. Дьиэ ис-тас үлэтигэр көмөлөһүннэриҥ. Ийэм барахсан өрүү: “Хара үлэ хаһан да, кими да куһаҕан оҥорботоҕо”, — диэхтиирэ. Оҕо орто сааһыгар диэри кими эмит дьоруой, идеал оҥостон олоруон сөп. Дьэ, ити кэмҥэ төрөппүттэр мүччү туппакка, оҕону успуорка, дьарыкка биэриэхтэрин наада. Аймахтарыгар тыаҕа илдьэн булка-алка уһуйдахтарына да көмө буоллаҕа.
Эр киһи олоххо туохха ананан кэлбитин, эр киһи суолтатын өрө тутар, өйдөтөр үлэ хаһан да хойут буолбатах дии саныыбын. Кэлиҥҥи кэмҥэ кыыстыҥы уолаттар элбээһиннэрэ ханнык да ыалга, төрөппүккэ кыһалҕалаах тыын боппуруос буолла быһыылаах. Тус санаабар, аҕата суох ийэ эрэ көрүүтүгэр хаалбыт уолаттар дьахтардыҥы майгылаах-сигилилээх буолаллар быһыылаах. Хайа төрөппүт оҕото маннык буолуон баҕарыай? Төрөппүт эрэ барыта кыахтаах, күүстээх, ситиһиилээх уолаттары иитэн таһаарыан баҕарар. Ол эрээри, дьиэ кэргэҥҥэ аҕа суолтата, дьиэ кэргэн баһылыга диэн убаастабыл сүтэриттэн бу кыһалҕа күөрэйэрин үгүстэр өйдөөбөттөр. Ону кытта олохпутугар “көҥүл олох көрүҥэ” диэн Дьобуруопа, Эмиэрикэ сабыдыалын да дьайыыта буолуон сөп. Урут сэбиэскэй былаас саҕана, биһиги оҕо эрдэхпитинэ, уол оҕо иитиитэ тосту атын, кытаанах быраабылалардаах этэ.
Аныгы уопсастыбаҕа кыыстыҥы иитиилээх ыччаттары кытта төрөппүттэр күүскэ ылсан үлэлэһиэхтэрин наада диэн көрөбүн. Успуорт, булт, балыктааһын эйгэтигэр күүскэ сыһыарыахха наада. Сайыҥҥы өттүгэр үлэ лааҕырдарын тэрийии эҥин ордук буолуо эбит. Дьаалатынан ыытан кэбиспэккэ, ыччаты, оҕону кытта үлэ эрдэттэн барыахтаах дии саныыбын.
10–16 саастаах уол тугу сатыахтааҕый?
— Маһынан уһаныахтаах;
— Хотуурунан охсор, кыдамалыыр, кыраабыллыыр буолуохтаах;
— Ойбон алларан сүөһүнү уулатыахтаах;
— Мас хайытар, муус ылсар буолуохтаах;
— Бэйэтин кыанар, ыстанар, сүүрэр буолуохтаах;
— Уот оттон, оллоон оҥостон күөстэнэри сатыахтаах;
— Балыгы хатырыктыыр, үөстүүр, тоҥ балыгы сатаан кыһар буолуохтаах;
— Куһу-хааһы үргүүр, куобаҕы сүлэр, эти эттиир буолуохтаах;
— 14 сааһыттан массыына оҥорсорго көмөлөһөр, көлүөһэ уларытар буолуохтаах.
Онон, уол оҕо барыны бары сатыыр, кыайыгас-хотугас буола улаатыахтаах.