Норуот эмчитэ, арчыһыт, көрбүөччү Матрена Григорьева-Чугдаара Хотун хаһыс да сылын айылҕаттан анаммыт идэтинэн дьону кытта үлэлэһэр. Кини этэринэн, саха дьонун итэҕэлэ туохтан да ураты уонна сүдү күүстээх, онон бука бары итэҕэлбитин илдьэ, сиэри-туому тутуһа, айыыларбытыгар махтана сылдьыах тустаахпыт.
Ulusmedia суруйуутун манна ааҕыҥ.
Матрена Ивановна араас кыһалҕалаах дьону кытта алтыһан, көмөлөһөн ааспыт уопутугар олоҕуран тахсыбыт “Айыылартан анатыылаах, үөһэттэн этитиилээх Чугдаара Хотун” кинигэтиттэн күннээҕи олоххо тэттик сүбэлэрин быһа тардан манна таһаарабыт.
Айылҕа, итэҕэл, олох, киһи туруга
Эн айыы киһитэҕин, үтүөнэн олор, кэрэни кэрэһилээ, үөрүүнү бэйэҥ оҥороргун өйдөө;
Үүнэр күнүм ыраас, дьэҥкэ буоллун диэн сарсыарда оронтон уҥа атаххынан үктэнэн тур – уҥа өттүҥ үтүө, хаҥас өттүҥ мөкү эниэргийэ буолар;
Атаххын соһон хаамыма – абааһы суолун оҥороҥҥун, батыһан кэлиэҕэ
Тыатааҕы баппаҕайын оҕо оронун үрдүгэр ыйаатахха – харысхал
Уот иччитигэр тугу аҕалбыккыттан бэрис, ол эрээри арыгыны биэримэ, уот иччитин кыынньаама
Ардахха туран ыбылы сытыйан баран, сылыйыаххар диэри кураанах таҥаһынан соттон ыраастаныахха сөп;
Күҥҥэ хаста да илиигин суун – “дорообо” да араастаах;
Сүтэрбит малгын үс төгүл ыҥыр, сөптөөх дьон булан аҕалалларыгар, этэллэригэр эрэн.
Дьиэ – ыал дьолун уйата
Аһы-үөлү киһиэхэ, уокка бэрсэр буоллаххына, илииҥ таһынан биэрэр сыыһа – антах биэрэҕин диэн буолара;
Остуол – дьиэ кэргэн тутула. Остуолу имэрийэ, сото, кэпсэтэ сырыт – уйгуну-быйаҥы тардыаҕа, аһыҥ-үөлүҥ дэлэйэн барыаҕа;
Кураанах иһити умса уур – абааһы уйаланыа суоҕа;
Атын киһи атаҕын таҥаһын уларсан кэтимэ – ол киһи олоҕун киэбин ылыаҥ, кини олоҕунан олоруоҥ;
Хараҥардаҕына дьиэ түннүгүн саба сырыт – таһыттан көрүөхтэрэ, харах олорон хаалыаҕа;
Дьиэҥ тымныы, тугуҥ да сатаммат, харчы турбат буоллаҕына, алаадьыта астаан сытта-сымарда таһаар;
Дьиэҕэ эйэ суох буоллаҕына, ый туолуутун саҕаланыыта ыраас ууга саҥарыҥ;
Кийиити, күтүөтү куһаҕан тылларынан саҥаран ыыттахха – бэйэ ыччатын, кэлэр кэскили таҥнары кырааһыҥҥа тэҥнээх.
Сиэр-майгы
Сарсыардаттан тыаһаан-ууһаан туруу – куһаҕаны биттэнэн ыҥырыы;
Киһи тылын-өһүн көрүнүөхтээх, мээнэ этиллибит тыл араас айдааны, сэриини да оҥоруохтарын сөп;
Тулалыыр дьоҥҥор, эйгэҕэр эйэ дэмнээхтик сыһыаннас, доҕоттордоох-атастардаах буол. Дьоҥҥо үчүгэйи эрэ баҕар;
Киһи айылҕаҕа сылдьан тулатын көрөн-истэн, сөтүөлээн, сир астаан, үлэлээн-хамсаан, оттоон-мастаан, бултаан-алтаан этин-сиинин тэнитиэхтээх, сайыннарыахтаах;
Ийэ тыл – киһи ис кыаҕын арыйар. Сахалыы кинигэни аах, оҕолоргор аахтар, ийэ тылга сыһыар;
Холку киһи туохха барытыгар чиҥ, өйө-санаата, туруга барыта олохтоох буолар, онон ыксаабакка, оргууй аҕай инникини көрөн сырыт;
Сыыһаны-халтыны, туолбаты, түктэрини эрэ саныы сылдьыбакка, үтүөнү, кэрэни эрэ санаан сырыттахха ити бэйэҥ эккиттэн-сииҥҥиттэн тахсан, эйгэҕин ыраастаан, сырдатан үтүө баҕаларыҥ туолан барыахтара, кэрэ кэлэн сыстан иһиэҕэ;
Бэйэҥ эккин-сииҥҥин болҕойон истэр буоллаххына, ханан тугун ыалдьарын билэҕин.
Салгыы олоххо туһааннаах сүбэни-аманы, мындыр этиилэри уонна биллибэт эйгэ кистэлэҥин туһунан анаарыыны Матрена Ивановна Григорьева-Чугдаара Хотун “Айыылартан анатыылаах, үөһэттэн этитиилээх Чугдаара Хотун” (Дьокуускай, Айар, 2026) кинигэтигэр ааҕыҥ.
Екатерина Гладкина,
@ulusmedia ылылынна