Өскөтүн эһиги дьиэҕэ астыыртан сүрэҕэлдьээн, үксүн бэлэм аһы сакаастыыр эбэтэр кафеҕа аһыыр буоллаххытына, кэлэр кэмҥэ деменцияҕа ылларар куталгытын үрдэтэҕит. Ас астыыр үөрүйэх уонна кырдьаҕас киһи мэйиитин үлэтин мөлтөөһүнүн туох ситимниирин дьоппуон учуонайдара быһаардылар.
Кэнники кэмҥэ дьон дьиэлэригэр аанньа астаабат буоллулар: сорохтор бэлэм аһы сакаастаан аҕалтарар эбэтэр супермаркет анал маҕаһыыннарыттан атыылаһаллар, атыттар кафелары уонна эрэстэрээннэри ордороллор.
142 дойдуга 2018-2019 сылларга ыытыллыбыт аан дойдутааҕы ыйытык түмүгүнэн, дьон киэһээҥҥи аһылыгын дьиэтигэр нэдиэлэҕэ ортотунан үстэ эрэ астыыра биллибит. Ол эрээри, астыыры баҕарбат буолуу уонна деменция ыккардыгар быһаччы ситим баара билиннэ. Итини дьоппуон учуонайдара 11 тыһыынча аҕам саастаах киһи доруобуйатын 6 сыл устата (2016-2022 сс.) кэтээн көрүүлэрин түмүгэр олоҕуран быһаардылар.
Ыстатыйаҕа ааптардар кэлэр сылларга нэһилиэнньэ сааһыран иһэринэн, деменциялаах дьон ахсаана үксүөҕэ диэн бэлиэтииллэр. Исписэлиистэр билигин деменциянан ыалдьар 12 кутталаах төрүөтүн араараллар. Оннук гынан, ыарыы түбэлтэтин 40%-нын сэрэтиэххэ эбэтэр хойутатыахха сөп. Бу кутталлар үгүстэрэ олох укулаатын кытта ситимнээхтэр – ол иһигэр аһылык уонна хамсаныы. Дьиэҕэ бэйэ астаныыта аһылык көрүҥүн тупсарыан сөп. Киһи бэлэм аһы сиэбэт буоллаҕына, үксүн сибиэһэй оҕуруот аһын уонна фруктаны сиир, переработкаламмыт бородуукталары (халбаһыы, буулка, бэлэм сарсыардааҥы аһылыктар уо.д.а.), тууһу уонна саахары аҕыйатар.
Оттон киһи дьиэтигэр буолбакка, атын сиргэ аһыыр буоллаҕына, аһылыгар минньигэс гаастаах утахтар, сыалаах ас уонна минньигэс баһыйаллар. Ол эрээри, дьиэҕэ астаныы киһи доруобуйаҕа туһалаах аһы сииринэн эрэ буолбакка, атын эмиэ үтүө өрүттэрдээх. Бу хамсаныы үрдүүрүгэр ситиһиллэр, холобур, маҕаһыыҥҥа барыахха, иһити сууйуохха, ас бэлэмниэххэ наада. Ону таһынан, өй-санаа дьоҕурун өйүүр: менюну былаанныахха, ырысыабы ырытыахха, бэйэ бүддьүөтүгэр сөп түбэһэр бородуукталары талыахха, остуолу бэлэмниэххэ наада. Онон, билигин Дьоппуоҥҥа учуонайдар дьиэҕэ астаныы деменцияттан көмүскүүр туһатын дакаастабылын суруйдулар.
Төһө чаастатык астыахха сөбүй?
Нэдиэлэҕэ бииртэн аҕыйаҕа суох дьиэҕэ ас бэлэмниир аҕам саастаахтаарга деменция куттала 30%-нан аччыыр. Дьон төһөнөн элбэхтик астыыр да, куттал соччонон намтыыр. Оттон урут хаһан да астаабатах уонна саҥа дьиэҕэ астыыр буолбут дьоҥҥо деменция куттала тута 70%-нан намтыыр. Ааптардар быһааралларынан, ас бэлэмнээһинэ саҥа саҕалыыр, улахан уопута суох астааччыларга мэйии үлэтин көбүтэр саҥа дьарыгынан буолар, оттон уопуттаах, үрдүк кулинарнай үөрүйэхтээх астааччыларга бу үгэс буолбут тэрээһин.
Тугу астыахха сөбүй?
«Дьиэҕэ тугу астыыр эмиэ, биллэн турар, улахан суолталаах. Өскөтүн эһиги сосискалаах хортуоппуйу мэлдьи буһарар буоллаххытына, сыраҕыт туһата быдан аччыаҕа», — диэн aif.ru-га “Ас уонна биотехнология чинчийэр киинин” эмтээх аһылык килииньикэтин сүрэх-тымыр патологиятын уонна диетотерапиятын отделениетын научнай үлэһитэ, быраас-эндокринолог Юргита Вараева быһаарда.