Аҕата саас эпэрээһийэҕэ барыан эрэ иннинэ Кэнтиккэ кэлэ сылдьыбыта. Улахан уолун уу баһар массыынатыгар олорсон, интэринээт иннигэр хорус гына түспүтэ. Түргэн-тарҕан туттунуулаах Хабырыыл көхсө дьиктитик холбойбутун, сэриигэ сүтэрбит соҕотох хараҕа ууламмытын көрөн Туонньа бастаан “дьик” гыммыта. Онтон аҕата сэттэ оҕотуттан саамай атааҕар, хотунугар, хары чаһытын сиэбиттэн хостоон таһаарбытыгар, оҕо оҕо курдук, бары болҕомтото тирии быалаах бэлэххэ хатаммыта. Улаатан эрэр кыыс сааскы күн уотугар күлүмүрдээн көстөр чаһытын доҕотторугар көөччүктээри иннэ-бүргэс үрдүгэр турбута.
Хантан билиэ, сэрэйиэ баарай, бу орто дойду олоҕор кинилэр тиһэх көрсүһүүлэрэ буоларын. Бу аҕай иннинэ ийэтин сүтэрбит, сүрэҕин бааһа оһо илик кыысчаан аны аҕа диэн амарах киһититтэн ытыс соттуохтааҕын санаан дириҥник өрө тыынаҕын. Билбитэ буоллар, бытырыыс курдук оҕолорунаан аҥардас хаалбыт, сэрии уотун, ардаҕын анныттан ордубут аҕатын хам кууһан бүтэһигин сыллаан-уураан хаалыах этэ… Кэлин эдьиийэ Маайыска кэпсээбитинэн, Хабырыыл оҕолорун көрсө тиийэригэр Туонньатын сайыспатын диэн албаһа эбит. Эрэйдээх бэйэлээх ол төннөн иһэн сүрэҕэ-быара төһө эрэ ыарыылаахтык кымаахтаата, дойдутуттан арахсарыгар төһө эрэ кута-сүрэ айманаахтаата. Ону санаатаҕына сааһырбыт дьахтар билигин да иэдэһин устун туустаах харах уута субуруйан түһэр.
Бэйэмсэх оҕо саас…
Атаах-тараах улдьаа саас…
Хайаан сэрэйиэм этэй дуу
Бу бүгүн харах уулаах
Хоһоон тыла суруйуохпун,
Бэйэбин хомуруйуохпун… (А.Х.)
Инньэ гынан, Туонньа 13 сааһыгар төгүрүк тулаайах хаалбыта.Мантан ыла “ийээ, аҕаа” диэн тыллары элбэхтик эппэтэх, ийэттэн, аҕаттан хайҕанан үөрбэтэх, сипсиһэн ылбатах курус олохтоммута”. Хата, эдьиийэ Тамара көрөн-истэн, биир саастыылаахтарыттан хаалсыбакка, киһи-хара буолбута. Дабыыдап учаастага (ийэтэ бииргэ төрөөбүт убайдарын, холкуоһу тэрийбит дьону кэриэстээн ааттаабыттара. Куду хойукка дылы Дабыыдабынан ааттанара-М.С.) кыыс кэрэ киһи, бастыҥ үлэһит буолан сириэдийэн тахсыытыгар суолун арыйбыт эбит. Улахан оҕолор оонньуу баралларыгар бырааттарын, балыстарын Туонньаҕа хааллараат, сырсан хаалаллара. Кыыс барыларын тэҥинэн таптаан, ыстааннарыгар ыыттахтарына таҥастарын сууйан-сотон, аһатан, хоһоон, ырыа үөрэтэн сайыҥҥы күнү билбэккэ аһарара. Ол саҕана икки көрөрүттэн мэлийбит Уйбаан диэн баара. Ферма дьиэтигэр киирии аартыкка олороллоро. Күн аайы сорук сорунан көмөлөһө бу ыалга барара. Уйбаан аттыгар чөкөллөн олорон тугу кэпсиирин тыыммакка да истэрэ. Баҕар, мин болҕойорбун өйдөөн, көрөн кэлээрэй диэн кистэл баҕа санаалааҕа. Быыска-арыкка таһырдьа тахсарын кыраҕатык кэтиирэ. Онно Уйбааҥҥа анаан боробулуоха тардыбыттар этэ. Уҥа илиитинэн онтон тутуһаахтыыра, хаҥас өттүттэн кини өйүүрэ уонна дуоһуйа сибиэһэй салгынынан сайа тыыналлара. Оччоҕо сырыы ахсын айылҕа атаҕастаабыт муҥнааҕа махтанартан ордубата. Кыра кыысчаан үтүө майгытын ыһыктыбакка киһи киһитэ, үлэһит бэрдэ буолан тахсыаҕын остуоруйалыы сэһэргиирэ. Аны Иванов Байбал-Чообуйа диэн атыыһыт баара. Ийэтэ киниэхэ остуорастыыра. Лааппыга кэллэр эрэ оҕомсох баҕайы Чообуйа:” Чэ, тоом, тугу баҕарбыккын ылаҥҥын амсай”,- диир саҥата сүрэх-быар иһинэн истиҥник-иһирэхтик иһиллэрэ. Санаатыгар уустук да түгэҥҥэ олох барахсан кэрэтин арааран бил диэн инники олоҕун алҕаабыт курдуга. Тыа сэмэй кыыһа кэмчиэрийэн биир устуука кэмпиэт оҕото, таас бааҥкалаах сок ылан тэһэ үүттээн иһэрэ. Ол утах, кэмпиэт минньигэстэрин эриэхсит! Амтаннара билигин да айаҕар биллэргэ дылы.
Түһээтим төрөөбүт түөлбэбин,
Кылыйан кыырайбыт кырдалбын,
Дулҕалаах чып-чычаас дүөдэбин,
Суугунуур хатыҥнаах сыһыыбын.
Кып-кыра көлүччэм уутугар
Күннэтэ умсаахтыы оонньуурум,
Киирэр күн кыырпаҕын тутаары
Оол көстөр саҕахха саһарым (А.Х.)
Оҕо сааһа көтөн-мөҥөн ааспыт Дабыыдаба (Кудута) айар кутун ымыыта этэ.
Кини бэрт кыратыттан туохха барытыгар сыстаҕаһа, инники күөҥҥэ сылдьара. Чобуота, үөрэҕи түргэнник ылынымтыата, элбэҕи ааҕара, үгүһү билэрэ сөхтөрөрө. Эбиитин ураты кэрэ куоластааҕа. Спорт өттүгэр барытыгар дэгиттэрэ. Хайыһардаан дайара, тиэньистээн тэйэрэ, сүүрэн элэстэнэрэ, мээчиктээн тэйиэккэлиирэ. Ахсыс кылааска восьмилетка оскуолаҕа кэлэн, сайыҥҥы оҕолор спартакиадаларыгар сүүрүүгэ иккис буолан, дьолломмута. Оччотооҕу оҕолор сөхпүт-махтайбыт харахтарыгар кыһыл шортиктаах кыыс, кынаттаах кэриэтэ сири таарыйар таарыйбат сүүрэн биэтэккэ кылбайан кэлиитэ кэрэ хартыына буолан хатанан хаалбыт. Кылааһыгар эркин хаһыатын редактора. Куһаҕаннык дьуһуурунайдыыр, уруоктарыгар хойутуур, бэрээдэги кэһэр үөлээннээхтэрин “Молния” хаһыакка кириитикэлээн күһүнүн этиҥнии лүһүгүрүүрэ, кыһынын силлиэлии силбиэтэнэрэ, сааһын чаҕылҕанныы курбуулуура. Онон кыһыылаах тыллаах Туонньаттан оройдорунан көрбүт өттүлэрэ дьаарханан “куму –дьими” тутталлара.
Оскуола кэнниттэн бастаан Магадааҥҥа, онтон Ленинградка үрдүк үөрэх кыһаларыгар туттарсан көрбүтэ да, кыаллыбатаҕа. 18-таах эрэ оҕочоос Ленинградка хаалаары Чурапчы кыыһынаан ГПТУну көрдөөбүтэ. Штукатур малярга киир дииллэрин саараама, иннинэн истибэтэҕэ, метростроитель буолабын, онон бүтэр диэн баран хам хараҕаланан олорбута. Хамыыһыйаҕа баар устудьуоннар:» Уолаттары эрэ ылабыт “,-дииллэрин үрдүнэн кэлиилии кэбэрин тохтоппотоҕо. Тиһэҕэр:” Черт с тобой,примем”,-диэбиттэригэр үөрбүтүөн! Ол үөрүүтэ уһаабатаҕа, Чурапчытын кыыһын дьонноро ыҥыраннар соҕотохсуйбута. Эбиитин эдьиийэ Тамара:» Онно-манна төбөҕүн батара сатыы сылдьыма, кэл!”- диэн сүгэ-балта тыллардаах тэлэгэрээмэтин тутаат, сонно хомуммута. Эдьиий тыла оччоттон -сокуон, толорботоххуна -иэдээн! Билигин Питерга метронан айаннаан иһэн: “Оо, таах-сибиэ хаалбаккабыын”,- диэн кэмсинэн ылар.
1980 сыллаахха СГУ нуучча тылын салаатыгар туттарсан киирбитэ. Улуу бэйиэттэр хоһоонноругар хоһуллубут, ырыаларыгар ылламмыт аатырбыт Сэргэлээх 2-тин 14-с куорпуһа.Эдэр саас дьоллоох уйата… Олуус да кэрэ, араас нарын иэйиилэринэн толору баай, астык кэм… Оргуйар төлөн уохтаах таптал киэһэлэрэ… Сүрэх сүрэхтиин кэпсэтэр түгэннэрэ…Килбик таптал иэйиитигэр ылларбыт, аптаах алыбар уйдарбыт кыыс оччоттон хоһоон суруйара, хаһыаттан, сурунаалтан таптал туһунан матырыйааллары кырыйан мунньара. Кыараҕас хосторугар таптал баар дуу, суох дуу диэн мөҥүрүүр мөккүөр сотору-сотору күөдьүйэрэ. Омуннаах-төлөннөөх Туонньа халаатын өрө тардынаат, оронугар ойон тахсара уонна:” Кто сказал, что нет любви, тот изменник и злодей”,- дии-дии күөмэйин муҥунан хоһоон ааҕан чоргуйара. Чуор куолаһы истэн, көрүдүөрүнэн хааман иһээччилэр сэргээн, тохтоон ылар түгэннэрэ эмиэ баара.
Сол Сэргэлээхтэн силис тардан саҕыллыбыт таптал уота олоҕун устата сөҕүрүйбэккэ билигин да дууһатын хаанын хамсатар. Сыттык сиигирэр харах уута, хомойуу, хоргутуу, кэлэйии ханна барыай? Баара, барыта баара. Ол эрээри умнуллубат үтүө өйдөбүл буолан өйгө-санааҕа хаппахчыланан хааллаҕа. Күһүҥҥү быраактыка саҕана тоҥон-хатан, икки өттүнэн ойоҕостотон икки сылы быһа куорат балыыһатыгар сыппыта. Үөрэх оҕолоро бөҕө онно кырыы-кырыыларынан этилэр. Ас амтаннааҕын аһаан бүтэһигэр куруорка сытар курдук санаммыттара. Эдэрдэр сайыны быһа пааркаҕа оонньууллара, балыыһаларын таһыгар тиэньистээн, мээчиктээн, бэл диэтэр, хамаанда туруоран атын балыыһалары кытта куоталаспыттара. Онно барытыгар сүүрээччи-көтөөччү, туруорсааччы, иилээччи-саҕалааччы Туонньа буолара. Ыччат дьоҥҥо ураты болҕомтолоох декана икки сыл субуруччу академ биэрэн, хата,үөрэҕин бырахпатаҕа. Ити сыыстаран ыалдьыбатаҕа буоллар, баҕар, олоҕо эмиэ атыннык салаллыах этэ. Ону үөһэттэн ыйыллыбыт ыйаахтан хайдах даҕаны куоппаккын. Доҕор уола үөрэҕин бүтэрэн анаммыт сиригэр баран иһэн таарыйбыта. «Мантан таҕыстаххына миэхэ тиийиэҥ дуо?»-диэбитин дойдутун ахтыбыт кыыс бас быстарынан аккаастаммыта. Ити арааһа, бэйэтэ буолбакка, дьылҕата быһаччы суох диэн этиттэрдэҕэ. Онон эдэрдэр олохторун суола икки аҥыы арахсыбыта.
Тапталы көрдөһөн ылбаккын,
Ытаан да эн күндү буолбаккын,
Таптал, хор, ол оннук аналлаах,
Үөһэттэн анаммыт ыйаахтаах…
Туонньа кичэм санаатын бэлиэтэнэр киниискэтигэр түөрт устуруокалаах, курус тыыннаах хоһоон төрөөн тахсан суруллубута.
Үөрэҕин кэнниттэн Оҥхой оскуолатыгар анаммыта.Төһө да Үөһээ Бүлүү буоллар,ити нэһилиэк ханна баарын билбэтэ. Балтыларын өйөөн, эдьиийэ Маайыска уонна аймаҕа киһи көһөрөн илпиттэрэ. Оруобуна киирэр аартыкка суоппардара суолтан бииргэ бааллыбыт үс куһу булан ылбыта. “Ааттаах үчүгэй бөһүөлэккэ кэлбиппит, ытык дойду айах тутан көрүстэ”,-диэн эдьиийдээх убайа олуһун үөрсүбүттэрэ.Оҕолор төрүүр ыйаахтарыгар сир иччитэ анаан-минээн күндүлээбит, баарынан-суоҕунан маанылаабыт эбит. Итинтэн кынаттанан төрүт үлэһит кыыс үлэҕэ төбөтүн оройунан түспүтэ. Тустаах үлэтин таһынан агитатор ааттанан, уһун-киэҥ уулуссаларынан уһаты-туора элбэхтик хаампыта. Сонун идиэйэлэрдээх, эппит тылын тыалга ыспат дьоһун учууталы дьахтар кэмитиэтин председателинэн талбыттара. Аата-суола иһиллибэт дэриэбинэ уһуктан, дьахталлар дьаһайар куоластара дьыбарга сатарыыра. Онтон салгыы кылгас кэмҥэ баһылык бурҕалдьытын кэтэ сылдьыбыттаах. Онно дии :» Оҥхойдорбут сүрдэммиттэр. Улуус ыһыаҕын кэннэ массыыналарыгар олорсубуппутугар баһылыктара дьоммут баппакка хаалалларыгар тиийдилэр, бэйэбит массыынабытыгар бэйэбит дьоммут айанныахтаахтар диэн түһэртээбитэ”,-диэн ыаллыы нэһилиэк ыһыахчыттара абаран-сатаран кэпсэтэллэрин истибиттээхпит. «Тыый, оннук буолумуна, хата, бэрт быһаарыылаах салайааччы эбит”,- диэн харахтаан көрбөтөх киһибитин сорох сорохтор хайҕаабыппыт.
Биир сылга болдьоһон кэлбит кыыс, эһиилигэр Дьарааһын Хобуһаарап диэн предприятиеҕа завхозтуур, бэрт бүгүрү, сытыары сымнаҕас уолга кэргэн тахсан, астык кийиит диэн сүрэхтэнэн уон сыл үлэлээбитэ. Ол сыллар олоҕун бэрт дьоллоох, кыһыл көмүс солотуулаах кэмнэрэ эбит.
Саҥа аймахтарынаан ыкса билсэн, чугастык “эн-мин” дэһэн, барыларын түмэ тардыбыта. Аҕа тойонун убаастаан, “Арамаан артыала” диэн ааттаан, кийииттэри мунньан, итии чэй иһэ-иһэ сүбэлэһэр, санаа үллэстэр түмсүүнү тэрийбитэ. Бу кини бараммат баай фантазиятын,салайар сатабылын, баранан биэрбэт ис кыаҕын, аймахтарыгар сүдү ытыктабылын көрдөрөр. Быһайын бэйэтин кэмигэр аатырбыт арыы маастара, “Бочуот знага” уордьаннаах Арамаан Эҥиэттэйэбис күндү кийииттэрэ, төрөппүт кыргыттара (бары Хобуһаарабалар) биир өҥнөөх футболкаларын кэннигэр “Арамаан артыала” сурук-бичик түһэринэн, сынньана соҕуруу көппүттэрэ. Ол этэ доҕоттоор, үйэҕэ умнуллубат айан, сүрэхтэн суураллыбат сырыы, силлибэт гына силбэһии! Анараа дойдуга олох баар, өбүгэлэрбит биһигини үөһэттэн көрөллөр-истэллэр диир эбит буоллахтарына, оччотугар Арамаан аатын ааттата, аймахтары көрө-истэ, муоһалыы сылдьар улахан кийиитигэр төһө эрэ махтанар. Төһө эрэ махтанар артыалын кэккэтэ сыллата хаҥаан иһэриттэн.
…Туох барыта кэмнээх, кэрдиистээх буоларыныы, улуус киинигэр көһөн киирэн, Антонина Гаврильевна Үөһээ Бүлүү 1-кы, 3-с, 4-с оскуолаларыгар төһө-хачча оҕону улуу нуучча тылыгар үөрэппитин бэйэтэ да билбэт. Син-биир эдэрдии эрчимнээхтик, ылсыбыт тэтимин ыһыктыбакка, тэппит атаҕын кубулуппакка уоттаахтык-күөстээхтик үлэлээбитэ, үлэлиир. Барытыгар тэрийээччи, иилээччи-саҕалааччы, этээччи-тыынааччы, өй-санаа угааччы, тыын салҕааччы кини! Кыаммат ыал оҕолоругар туора харах көрбөтүнэн, туора кулгаах истибэтинэн таҥас-сап, минньигэс атыылаһан биэрэрэ мэлдьэх буолбатах. Уора-көстө бэйэтин оҕолорун мааны былаачыйаларыттан суумкатыгар уктан тулаайахтары үөрдэрэ аны кэлэн кистэлэҥҥэ тутуллубат.
Антонина Гаврильевнаны уу нуһараҥ олохтоох далбар хотун диэҕи сүтүгэ элбэҕиттэн хараастан ылаҕын. Биир кэмҥэ быысаһан бииргэ төрөөбүттэрэ, оҕото күн сириттэн соһуччу күрэниилэрэ хаһан да оспот бааһы хааллардылар.Улахан уолуттан Андрейкатыттан элбэҕи да эрэнэ күүтэрэ. Эргиччи талааннаах, амарах майгылаах уола инники олоҕор киэҥ былааннааҕа. Бииртэн биир чаҕылхай ситиһиилэринэн дьоннорун үөрдэрэ.Куоракка муна-тэнэ сылдьар эдэрдэргэ үлэ булан көмөлөспүтүн туһунан тиһэх суолугар атаарыыга доҕотторо харах уулаах ахтыбыттара. Ийэ билигин да оҕотун суох диэҕин өйө-санаата ылыммат. Намыын саҥалаах, ис иһиттэн сырдык, өйдөөх киэҥ харахтарыгар орто дойду кэрэтэ барыта тыга сылдьарга, эйэҕэс майгыта хас туттунуутугар, саҥатыгар-иҥэтигэр биллэргэ дылыта. Ол уолчаана кэмин иннинэ тоҥ буор анныгар сытыах туһа суох. Сымыйа! Баар бу манна тэбиэлиир сүрэҕэр, тыыннаах аймалҕан дууһатыгар. Бааллар аттыгар таптыыр, үгүстүк сүбэлиир-амалыыр убайдара Куола, Оппуонньа, эдьиийэ Раиса…Кинилэр амарах санаалара, иэйэр куттара илбистээх, иэйиилээх тыл-өс буолан эргиллэн кэлэн аттыгар сипсийэргэ дылылар. Түүн утуйбат, күнүс уоскуйбат ураты турукка киирдэҕинэ сонно илиис, кумааҕы ылан суруйан кикирийбитинэн барар .
2022с. норуот бэйиэтэ Сэмэн Уруукап төрөөбүтэ 95 сааһыгар ыытыллыбыт тылбаас күрэҕэр 3-с, 2024 с. Бүөтүр Тобуруокап ”Көмүс күһүнүгэр” 2-с буолан 70 кинигэни босхо бэчээттэтэргэ сертификат туппута. Ол суотугар “Мин санаам-ытыллар холорук” бэртээхэй кинигэни бэчээттэтэн бар дьонун үөрдүбүтэ. Былырыын Сэргэй Сибиэрэп-Кыыл Уола төрөөбүтэ 125 сылыгар анаммыт өрөгөй ырыатын күрэҕэр муҥутуур кыайыылааҕынан билиниллэн, Сунтаар баһылыгын илиититтэн бэлэх тутан, харыс үрдээбитэ. Бу соторутааҕыта бэйиэт Уйбаан Ороһуунускай үбүлүөйүгэр ыытыллыбыт тылбаас күрэҕэр 2-с буолбута. Кэнники үс сылга үөдүгэйдэрин туһунан “Төрүт сирбит –Кудубут”, “Үүнэр-сайдар Үөдүгэй”, “Тыыннаахтар умнубат сыллара” кинигэлэр тахсыыларыгар үлэлэстэ. “Тыыннаахтар умнубат сыллара” кинигэ кэпсээннэригэр олоҕуран, Кыайыы 80 сылын көрсө «Харах уулаах Кыайыы» испэктээх сценарийын суруйбута.
Анал байыаннай дьайыы саҕаланаатын көҥүл өттүнэн сэриилэһэ барбыт патриот Михаил Анҥа анаан “Ан Миисэ-уол оҕо, эр бэрдэ!”хоһооно куйаар ситимин устун тарҕанан киэҥ сэҥээриини ылбыта.
Хотойдор үөһэнэн көтөллөр!
Эн ааккын киэн тутта ааттыыбыт!
Хорсуннар биһиэхэ төрүүллэр!
Үс куттаах бойобуой сахалар!
“Миэхэ дойдум дьоно эрэнэр, итэҕэйэр”,- диэбит санаатыттан сэрии толоонугар сылдьар “ буойун, үрдүккэ кыырайар мохсоҕол” санныгар кынат үүммүтэ.
Этэҥҥэ эргиллэн кэлэҥҥин
Салайыаҥ Кыайыыбыт параадын.
Чөллөркөй куолаһыҥ ньиргийэн
Иһиллиэ ыраахха дуорайан.
Бу тыллар буойуҥҥа эстибэт эрчими эппиттэрэ, сылайбат сындааһыны сахпыттара. “Уол оҕо, эр бэрдэ” этэҥҥэ эргиллэн, сибэкки тутуурдаах Хобуһаараптар дьиэлэригэр дьирэс гына түспүтэ!.. Хор, оннук өрө күүрүүлээх тыл-өс икки атахтаахха дьайыыта, тустаах ис кутун хамсатыыта! Дьэ, маннык Үөдүгэй баар-суох мааны, киэн туттар олохтооҕо, хомоҕой хоһоон хотуна, төрөөбүт тыл ийэтэ, улахан учуутал, эйэҕэс кэргэн, махталлаах ийэ, чараас дууһалаах эбээ, эрэллээх дьүөгэ Антонина Гаврильевна дойдутун ыраахха дуората ааттатар. Бэйэтэ хоһоонугар этэринии, « силлиэни сэргиир, ардахха үөрэр, күһүҥҥү күннэргэ күөнэҕэ күөрэйэр, кыһыҥҥы тымныыга кыната арыллар дьикти киһи» манна, биһиэхэ, олорор. Чахчы, дьиктии-дьикти киһи, дьикти кэрэ киһи!
Марта Силигиянова