Биһиги соторутааҕыта Тулунаҕа тиийбиппитигэр Сторожевтар элбэх тутуулаах, ып-ыраастык харбанан, күөҕүнэн чэлгийбит тэлгэһэлэригэр Мария Иннокентьевна сахалыы сайаҕастык көрсөн, сайыҥҥы аһыыр дьиэтигэр киллэрэн эрдэһит айан дьонун үүттээх чэйинэн, сыалаах сылгы, убаһа этинэн айах тутта.
Тэлгэһэҕэ үс уолаттара, бырааттыы Сторожевтар сахалыы балаҕан туттаран бэлэхтээбиттэрин үөрэн-көтөн, ийэлии махтана кэпсээтэ. Сиэн уолаттара иннигэр-кэннигэр түһэн көмөлөһүү, кийиит, сиэнэ кыыс, дьүөгэлэрэ, кулуубун үлэһиттэрэ остуолларын бэлэмниир түбүгэр түһэ сылдьалларын киһи эрэ үөрэ, астына көрөр.
Сыыйа араас айантан, олохтоохтор тоҕуоруһан истилэр. 97 саастаах, өр сыл бэтэрээннэри салайбыт Мария Фомина 25 сыл устата иккис Лөгөйгө бэтэрээннэр сэбиэттэрин салайбыт Мариятын кытары куустуһа көрүстүлэр. Улуус үгүс нэһилиэктюриттэн бу уопсастыбаннай ноҕоруусканы сүгэ сылдьааччылар сүүрбэччэ буолан көрсөн кэпсэтии, үөрүү-көтүү. Култуура эйгэтигэр алтыспыттартан уонтан тахса ыалдьыт кэлбит.
Балаҕан аһыллыыта Култуура киинин исписэлииһэ Гаврил Шепелёв аан тылынан, Мария аал уотун оттон арчылааһынынан, Тандаттан иитэн таһаарбыт үлэһитэ Альберт Находкин хомуһунан алгыстааһынынан, уолаттарыгар махталынан ыытылынна. Баҕа санаалары саламаҕа тиһэн баайыы сиэрэ буолла буолла.
Бу үөрүүлээх чааска култуура управлениетын начаалынньыга Эльза Киренская, идэлээх сойуус бэрэссэдээтэлэ Борис Заровняев, Улуус мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ Иннокентий Аммосов, нэһилиэк аҕа баһылыга Пётр Бурнашев тыл этэн, эҕэрдэ аадырыстары туттардылар. Москваттан Судаарыстыбаннай думааҕа дьокутаат Пётр Аммосов эҕэрдэтин, сибэккитин дьөрбөтүн үөрүүлээх быһыыга туттардылар,
Бастакы остуолу Мария, Василий Петуховтар ыллаан-туойан, эҕэрдэлэри биэрэн, бырааһынньык тордун быстаран ыыттылар.Торпут да улахана, омуннаатахха түннүк аҥаарын саҕа. Дьэдьэнинэн киэргэтиллибит. Супер-бирииһэ дьоһун, улахан аныгы тэлэбиисэр оонньонно. Ону култуура дьиэтин тиэхиньиичэскэй үлэһитэ, элбэх оҕо ийэтэ Марианна Атласова сүүйбүтүттэн ыалдьыттар бары үөрдүбүт.
Кэрэ, мааны куоластаах ырыаһыт, СӨ үтүөлээх артыыската, Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕо Тамара Попова-Хаадаана, Тулуна кийиитэ, дьон-сэргэ таптыыр толорооччута, ырыа айааччыта, СӨ култууратын туйгуна Фатина Иванова Мария Иннокентиевна туһунан олоххо холобур туттар Далбар Хотуммут, дьүөгэбит диэн этэн тураннар, дьоро киэһэни ырыанан киэргэтэн сэргэхситтилэр.
Ыалдьыттар географиялара киэҥ: Улуу Новгородтан тиийэ кэлэн, Новгород дьаабылыкалара ойуулаах былааты санныгар ииллилэр. Фатина ырыанньыктарын бэлэхтээтэ. Бэтэрээннэр бэрэссэдээтэллэрэ чахчы чаҕылхай үлэһити бэлиэтээн, элбэххэ киниттэн үөрэммиттэрин эттилэр. Култуур бэтэрээннэрэ тэрийэр, дьоҥҥо ылыннарар тыллааҕын бэлиэтээтилэр.
Мария олоҕун доҕоро Дмитрийдиин кыһыл көмүс сыбаайбаларын бэлиэтээн, дьон-сэргэ убаастабылын ылан, үлэттэн дьолу булан, саха ыалын сиэринэн ынах-сылгы иитэн, оттоон-мастаан, сир астаан, олох араас өрүттэрин, балысхан сайдыытын көрөн олороллор. Миитэрэйэ ыарахан ыарыыга ыалдьан, дьиэ кэргэн көрүүтүнэн Үрүҥ көмүс волонтёрдары, Далбар ансаамбыллары кытары Олоҥхо араас ыһыахтарынан, Алданынан, Турциянан, Санкт-Петербурунан, Москванан о.д.а элбэх Европа дойдуларынан куонкурустарга кытыннаран, күүлэйдэтэн, Кытайга, Монголияҕа, Бурятияҕа тиийэ сынньатан сэргэхсиппитин, харахтарын аспытын махтанан кэпсээтилэр. Массыына, уматык булан, сатабыллаах тылынан кыайа тутан дьаһайарын сөхтүбүт. Үс уолаттарын үрдүк үөрэхтээн, үлэһит ыал оҥорон, кийииттэр сылаас, сымнаҕас сыһыаннарынан угуттанан, элбэх сиэн, хос сиэн тапталынан кынаттанар. Сиэннэр номнуо сорохторо ыаллар, араас идэлээхтэр. Кийииттэрин кыргыттарын курдук саныыр. Үрүҥ көмүс волонтёрдарын кытары байыаннай дьайыыга көмөлөрө элбэҕин сорохтор бу күн иһиттилэр. Кинилэр оннук сэмэйдэр. Харчынан, эминэн, балыгынан, этинэн, харысхалларынан, наскы баайан, сиэккэ оҥорсон, куоракка кэнсиэркэ, араас сэминээрдэргэ кыттан, кыайыыга кылааттарын киллэрсэллэр.
Сторожевтар өрүү нэһилиэк, улуус сайдыытыгар күүс-көмө, сүбэ буола олорор тумус туттар ыал буолалларын туһунан үлэлээн ааспыт баһылыктар уонна салайааччылара бигэргэттилэр. «Маннык бэтэрээннэрбитин өрүү харыстыыбыт» диэтилэр. Мариялаах Дмитрий олус ыалльытымсахтар, үрдүк култууралаахтар, ыраас,с ырдык санаалаахтар. Ол иһин дьиэ кэргэн эйгэтэ маннык сырдык. Мария өрүү олус маанытык, олох сайдыытынан оҥосто, тутта-хапта сылдьар, бэйэтин көрүнэр кэрэ Хотун. Миитэрэй өрүү нэһилиэккэ биригэдьиир, салайааччы, чэбэр, эр киһилии киэҥ көҕүстээх, мичээрдиирин эрэ билэр. Кини наһаа аһыныгас дууһалааҕын элбэх ыалдьыттар эттилэр. Саха ыалын үгэһинэн ылсан-бэрсэн, ыалдьыттаһан, олорор ыаллары түмэрин сыаналыыллар. Онтон Мария: «Сааһырыы барыбытыгар кэлэр, онтон кырдьыыга бэринимиэххэ. Ол бэйэттэн тутулуктаах», — диэн этэр.
Элбэх наҕараадалар, мэтээллэр, анал бэлиэлэр — иккиэннэрин үлэлэрин туоһулара. Мария сэмэй, ону кэпсэммэт. Дьэ,ханна да сырыттар, олох уотун тыыннаах чаҕыл, сылаас кыыма буолар. Мария Иннокентьевна, барыбытыгар сырдыы сыдьаай.
УЙАНА, Уус Алдан